۱. حقیقت ازدواج
ازدواج، اتحاد دو روح است، نه دو جسم؛ چنانکه خداوند نیز در قرآن، ازدواج را مایهٔ مهربانی و رحمت دانسته است⟦۱⟧ و این دو، صفات روحانی است، نه جسمانی. به عبارت دیگر، هدف نهایی از ازدواج، رسیدن به آرامش و سکون است. اما باید دانست که اتحاد دو روح، در گرو رشد و بلوغ فکری است و بدون آن، نه آرامشی پدید می‌آید و نه مودت و محبتی؛ حتی اگر هر دو، به برخی احکام ظاهری شرع پایبند باشند. بلوغ فکری، یعنی رهایی از خام‌اندیشی‌ها و کودک‌صفتی‌ها.
۲. زیبایی ظاهری و باطنی
آن مقدار که زیبایی‌های درونی و باطنی، زن و مرد را به هم نزدیک و زندگی را شیرین می‌کند، زیبایی‌های ظاهری
و بیرونی مؤثر نیست.
صورت زیبا نمی‌آید به کار
سیرت زیبا اگر داری بیار
۳. همتایی
اختلاف سنی اندک و یا حتی هم‌سن بودن مرد و زن در ازدواج، در صورتی که زوجین از لحاظ فرهنگی و علمی در یک سطح باشند، مشکلی ایجاد نمی‌کند. اما اختلاف فرهنگی یا علمی میان زن و مرد، زندگی مشترک را دچار مشکلات فراوان خواهد کرد، زیرا زبانی مشترک برای گفت‌وگو میان آنان وجود ندارد.
۴. گلهای مزبله
بر اساس روایتی⟦۲⟧ از پیامبر اسلام، زنان زیبارویی که در محیطهای ناسالم رشد یافتهاند، همچون گلهای زیبایی هستند که در میان مزبله و خاکروبه روییدهاند. خاستگاه و محیط خانواده تأثیر بسزایی در رفتار زنان، قبل و بعد از ازدواج دارد. والدین نه تنها در سنین خردسالی تأثیر بسیاری بر زندگی فرزندان خود دارند، بلکه در دوران نوجوانی و جوانی نیز، آنان را تحت تأثیر خود قرار می‌دهند.
۵. سرمایه‌گذاری برای آینده
انتخاب همسر در حقیقت انتخاب مادر و مربی فرزندان است؛ چراکه مسئولیت اصلی تربیت فرزندان بر عهدهٔ مادر است. بنابراین هر مقدار که در انتخاب همسر بیشتر دقت کنیم، برای تربیت فرزندان خود سرمایه‌گذاری کرده‌ایم.
۶. آداب فرزندآوری
زوجین باید به آداب اسلامی تولید مثل، از زمان انعقاد نطفه تا دوران بارداری و شیردهی، توجه کنند؛ چراکه رعایت آنها تأثیر بسزایی در تربیت فرزندان دارد.
۷. جاودانگی زندگی مشترک
بر پایهٔ آیات قرآن، زندگی مشترک زنان و مردان صالح، در زندگی اخروی نیز ادامه دارد. ـ «جَنّاتُ عَدْنٍ یَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرّیَاتِهِمْ؛⟦۱⟧ [همان] بهشت‌های عدن که آنان با پدرانشان و همسرانشان و فرزندان درستکارشان در آن داخل میشوند.» ـ «وَالّذینَ آمَنُوا وَاتّبَعَتْهُمْ ذُرّیَتُهُمْ بِإیمانٍ أَلْحَقْنا بِهِمْ ذُرّیَتَهُم؛⟦۲⟧ و کسانی که گرویده و فرزندانشان آنان را در ایمان
پیروی کرده‌اند، فرزندانشان را به آنان ملحق خواهیم کرد.»
توجه به این عقیدهٔ قرآنی، باعث انس و الفتی بیشتر میان زوجین در دنیا میشود.
۸. قوام زندگی مشترک
از مهم‌ترین علل در ایجاد انس و الفت روحی میان زوجین، عنایت خاص پروردگار به پیمان مقدس ازدواج است. خداوند در قرآن کریم، علت اصلی اصلاح میان زوجین را به خود نسبت می‌دهد: «إِنْ یُریدا إِصْلاحاً یُوَفّقِ اللّهُ بَیْنَهُما؛⟦۳⟧ اگر ارادهٔ اصلاح دارند، خداوند آن دو را بر صلح و سازش موفق می‌گرداند.» همچنین صبر و بردباری در برابر مشکلات، عنایت ویژهٔ خداوند را در پی خواهد داشت و انس و الفت همیشگی را موجب خواهد شد.
۹. دلایل اصلی و فرعی ازدواج
همسرگزینی، دلایل مختلفی دارد؛ از جمله: ۱. برآوردن نیازهای غریزی؛ ۲. ادارهٔ امور زندگی؛ ۳. فرزندآوری؛ ۴. انس و الفت روحی؛ ۵. تربیت فرزندان صالح. گذر عمر یا افول زیبایی، نیازهای غریزی را ضعیف می‌کند؛ امور زندگی از طرق دیگر نیز مدیریت میشود؛ سن فرزندآوری محدود است. اما دلیل چهارم و پنجم، هیچ جایگزینی ندارد. دلیل پنجم نیز فقط از طریق ازدواج ممکن است. بنابراین برای کسانی که در پی آرامش‌اند و نیز آرزوی داشتن فرزند صالح دارند، چاره‌ای جز ازدواج نیست.
۱۰. رسانهٔ خانگی
با توجه به ضعف رسانههای عمومی در ترویج فرهنگ صحیح اسلامی، ایجاد کتابخانهای کوچک از کتابها و مجلات مفید و نیز برنامه‌های صوتی - تصویری، راهکار مناسبی است برای زوجین، تا سطح آگاهی‌های دینی و اجتماعی خود را بالا ببرند.
۱۱. معنی سرپرستی مرد
منصب سرپرستی مرد و قیمومیت او بر زن، به معنای حاکمیت مطلق و خودخواهانه در امور زندگی نیست؛ چراکه ولایت مطلق تنها از آن خدا و حاکمان معصوم است. مرد باید بر پایهٔ موازین دینی، اعمال ولایت کند.
۱۲. مدیریت برتر، مهم‌تر از درآمد بیشتر
در زندگی مشترک، مدیریت صحیح اقتصادی مهم‌تر از افزایش ثروت است. ضامن روزی زوجین، خداوند است⟦۱⟧ و زن و مرد نباید زندگی خود را در راه به دست آوردن مال و منال بیشتر، تلخ کنند.
۱۳. تأمین مخارج زندگی
بار مالی خانواده بر دوش مرد است و با توجه به اینکه زندگی پستی‌‌بلندیهای فراوانی دارد، ممکن است گاه تلاش مرد برای تأمین نیازهای معیشتی بیشتر شود. در مقابل همسر نیز باید با احترام گذاشتن و ایجاد فضای آرام و صمیمی در محیط خانواده قدردان زحمات مرد باشد. مرد نیز باید به این نکته توجه کند که زن به تنهایی دوران بارداری و زایمان فرزندی را بر عهده دارد که متعلق به هر دو است.
۱۴. درایت مالی زن
مدیریت درست زن در امور مالی خانه، بارهای اضافی را از دوش مرد برمی‌دارد؛ به‌خصوص در زمانه‌ای که رفاه‌زدگی و تجمل‌گرایی بیداد می‌کند.
۱۵. نگاه آرمان‌گرایانه در زندگی
نگاه خیال‌پردازانهٔ زن یا مرد، زندگی را با مشکلات بسیاری مواجه می‌کند؛ چراکه هر یک از آن دو، عیوب و نواقصی دارد. همان‌طور که مرد نباید بیش از حد از همسر خود توقع داشته باشد، زن نیز نباید دربارهٔ زندگی و همسر آرمان‌گرایانه بیندیشد. نگاه آرمانی به زندگی و همسر، زندگی را تلخ و جانکاه می‌کند.
۱۶. هزینه‌های مزاحم
برخی از زنان به خرجهای غیر ضروری که بیشتر جنبهٔ ظاهری و تجملاتی دارد، عادت کرده‌اند و گاهی همین مسئله باعث اختلاف میان زوجین میشود؛ خصوصاً زمانی که مرد مخالف چنین هزینههایی باشد. آیا هیچ انسان عاقلی حاضر میشود که زندگی شیرین خود را تنها به خاطر علاقه به خرجهای غیر ضروری تلخ کند؟! این هزینه‌ها، مزاحم زندگی آسوده است.
۱۷. سعادت در سایهٔ رضایت
کسانی که همواره همسر خود را با دیگران مقایسه کرده، به زندگی دیگران با دیدهٔ حسرت می‌نگرند، هرگز قدردان همسر و زندگی خود نخواهند بود. یکی از راههای جلوگیری از پیدایش چنین حالتی، دوری از کسانی است که حالت ناسپاسی را در وجود انسان تشدید میکنند. علاوه بر این باید از رفت‌و‌آمد با افرادی که صبغهٔ دینی و اخلاقی ندارند، دوری گزید؛ چراکه وجود چنین افرادی در زندگی، نه تنها زوجین را دچار مشکلات فراوان می‌کند، بلکه ممکن است باعث جدایی آنان از یکدیگر شود.
۱۸. تنش‌زدایی
برقراری روابط اجتماعی، به دور از هر گونه درگیری و تنش، به‌خصوص با خویشان همسر، از جمله دغدغههای اصلی یک انسان عاقل است؛ چراکه در برخی موارد زمینهٔ حساسیت و اختلاف میان زوجین و همسرانشان مهیا می‌باشد. به طور قطع وجود این اختلاف باعث ایجاد اضطراب در زندگی خواهد شد تا جایی که حتی آشیانهٔ زندگی مشترک را نیز از هم خواهد پاشید.
۱۹. خشم‌گریزی
از جمله ساعات و لحظاتی که شیطان بر زندگی انسان مسلط میشود، در هنگام بروز عصبانیت است. تصمیمگیری عجولانه و گفتن سخنان ناخوشایند در این لحظات باعث ایجاد کدورت و ناراحتی دائم در طرف مقابل میشود؛ حتی
اگر سرانجام به صلح و آشتی برسند.
وقت خشم و وقت شهوت مرد کو؟
عاشق مردی چنینم کو به کو
۲۰. زیان‌باری مشاجرات
باید از مشاجرات کلامی آشکار در حضور دیگر اعضای خانواده خودداری کرد. احساس عدم اطمینان و ثبات در زندگی خانوادگی، تأثیر منفی و آزاردهنده‌ای بر آیندهٔ فرزندان می‌گذارد. همچنین آشکار کردن اختلافات در میان دیگران، از شخصیت و احترام زوجین می‌کاهد؛ حتی اگر با عذرخواهی همراه باشد.
۲۱. نصیحت نابه‌هنگام
نصحیت و راهنمایی فرد خشمگین، نه تنها خشم او را فرونمی‌نشاند، بلکه بر طغیان او می‌افزاید و او را وادار به واکنش‌های تندتر می‌کند. در اسلام، از ارشاد و نهی از منکر فرد عصبانی که قصد مواجهه و آزار ما را دارد، نهی شده است. لذا زوجین باید ساعاتی مناسب را برای بیان نظرات و انتقادات خود برگزینند.
۲۲. نعمت عذرخواهی
انسان، چه زن و چه مرد، خطاپیشه است. در زندگی مشترک هرگاه خطایی به‌عمد یا غیر عمد از جانب زن یا مرد رخ داد، باید در عذرخواهی و دلجویی بکوشد. هیچ فرصتی را برای جبران خطا، نباید از دست داد.
۲۳. گفتگو و تبادل نظر
باید در فضایی آرام و هدفمند و به دور از هر گونه تنش، ساعاتی از شبانه‌روز را برای بحث و تبادل نظر دربارهٔ مسایل و مشکلات خانواده قرار داد. احترام به نظر و دیدگاه طرف مقابل و تشریک مساعی و رایزنی، لازمهٔ زندگی سالم و زیبا است.
۲۴. مرد خانه
وظیفهٔ مرد خانه، فقط تأمین معاش خانواده نیست؛ بلکه او به دلیل جایگاه ویژهاش در خانه، تأثیر بیشتری در ارشاد همسر و فرزندانش دارد. در قرآن کریم نیز به این مسئولیت اشاره شده است: «وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ
وَاصْطَبِرْ عَلَيْها ۱
؛ و کسان خود را به نماز فرمان ده و خود بر آن شکیبا باش.»
۲۵. نعمت آرامش
اگر ذهن، درگیر اختلافات و مشکلات خانوادگی باشد، قادر به تمرکز و تفکر برای حل مسائل مهمی همچون خدمت به مؤمنان، نصیحت جاهلان، رسیدگی به امور درسی و عبادی فرزندان و توشه‌اندوزی برای آخرت نیست. تقرب به خداوند، نیازمند محیطی آرام و سرشار از مهر و مرافقت است. دل‌مشغولی‌های فراوان، زمینه را برای فسق و فجور هموارتر می‌کند.
۲۶. او می‌شنود
عدم پایبندی به چارچوبهای دینی و اخلاقی در زندگی مشترک، زمینهٔ تعدی و تجاوز به حقوق دیگران را فراهم می‌کند. اما کسانی که خداوند را همواره حاضر و ناظر میدانند، به حقوق بندگان خدا نیز احترام می‌گذارند. بدین رو رعایت حقوق همسر در خانواده‌های مذهبی و خداباور بیشتر است. قرآن کریم می‌فرماید: همسران هنگام سخن گفتن با یکدیگر خداوند را از یاد نبرند؛ چراکه او سخنانشان را می‌شنود.⟦۲⟧
۲۷. عوامل پایدار در خوشبختی
دو عامل مهم خوشبختی همسران، دینداری و اخلاق‌مداری است. تأثیرگذاری این دو عامل مهم، بر اثر گذر زمان افول نمی‌کند؛ بر خلاف دیگر عوامل خوشبختی(ثروت، زیبایی، موقعیت و ...) که دائماً در حال کاستن و تغییر است. همچنین ازدواج بر اساس معیارهای دینی و الهی، برکت و عنایت خاصهٔ الهی را به دنبال خواهد داشت.
۲۸. تأثیر ارتباطات
رفت‌وآمدهای خانوادگی باید بر اساس ضوابط اسلامی باشد. گفت‌وگو و همنشینی زنان و مردان نامحرم و دختران و پسران نوجوان با یکدیگر، فضایی مسموم و ناسالم را رقم می‌زند که گاه به فساد و تباهی خانواده‌ها می‌انجامد.
۲۹. دشمن خانگی
پایبندی مرد به چارچوبهای دینی در نگاه و صحبت با نامحرمان، همچنین عفت‌ورزی زن در برخورد با مردان نامحرم، سلامت روانی خانواده را ضمانت می‌کند؛ زیرا آزادی و سهل‌انگاری در روابط زن و مرد، مفسده‌انگیز است و بنیان خانواده را متزلزل می‌کند. مردی که نگاهش به بیرون از خانه است، به خانه‌اش نمی‌اندیشد و زنی که برای بیرون از خانه، خود را می‌آراید، خانواده‌اش را از یاد می‌برد.
۳۰. مرجع حقیقی
همسران باید در هنگام بروز اختلافات، دین را حاکم و داور اصلی در زندگی خود کنند. قبول رأی چنین قاضی و داوری، زندگی آرام و پایداری را برای خانواده به ارمغان می‌آورد. به‌راستی آنان که حاکمیت دین را نمی‌پذیرند، چه مرجع دیگری را جایگزین آن میکنند؟!
۳۱. نظارت بر روابط
ارتباط زنان با مردان – به خصوص در محیط‌هایی که از ارتباط مستقیم و نزدیک ناگزیرند- باید سنجیده و با رعایت ضوابط شرعی باشد؛ وگرنه حیات اجتماعی و زندگی خانواده‌ها را به خطر می‌اندازد. همنشینی و دوستی‌های بی‌ضابطه با نامحرم، زن و مرد را از خانه و خانوادهٔ خود غافل می‌کند و صلاحیت‌های زندگی مشترک را از آنان می‌گیرد.
۳۲. آراستگی زن و مرد
آراستگی زن در برابر مرد و عمل به وظایف زناشویی، از عوامل مهم در گرمی زندگی مشترک و رهایی از محرمات است. آراستگی فقط وظیفهٔ زنان نیست؛ بلکه مردان نیز باید به زیبایی و آراستگی ظاهری خود اهمیت دهند.
۳۳. زبان هدیه
هدیه دادن، سنتی پسندیده است که محبت را میان زوجین بیشتر می‌کند. سزا و زیبا است که در روزهایی خاص، زن و مرد به یکدیگر هدیه دهند و در احیای خاطرات خوش زندگی خویش بکوشند. هدیه، فاصله‌ها و کدورت‌ها را کم می‌کند و همسران را به یکدیگر، علاقه‌مندتر می‌نماید. گاهی باید با زبان هدیه، با همدیگر سخن بگوییم.
۳۴. حفظ اسرار خانواده
زن و مرد باید در همه حال نگهبان اسرار زندگی مشترک باشند و حتی بروز مشکلات و اختلافات، اسرار زندگیشان را همگانی نکند؛ وگرنه راه آشتی و بازگشت، دشوار و ناهموار میشود.
۳۵. غیرت نابجا و سوءظن
یکی از مهم‌ترین مسائلی که بر اختلافات خانوادگی دامن می‌زند، غیرت نابجا و سوءظن است؛ سوءظنی که زاییدهٔ اوهام و بددلی است. اسلام، همواره پیروان خود را به خوش‌بینی و پرهیز از سوءظن دعوت می‌کند.
۳۶. انتقال صفات از طریق وراثت
برخی صفات اخلاقی، از راه ارث به فرزندان منتقل میشود؛ مانند بسیاری از صفات جسمانی. بر اساس روایات، رذیلت‌هایی مانند شرابخواری بر نسل‌های بعد نیز تأثیر می‌گذارد. بنابراین در انتخاب همسر نباید سهل‌انگار و آسان‌گیر بود؛ اگرچه سخت‌گیری بی‌جا نیز مذموم است.
۳۷. زمانی برای استراحت
زنان، ساعات بسیاری از وقت خود را صرف امور خانه و خانواده میکنند، و این باعث خستگی جسم و جان آنان میشود؛ در حالی که مردان به دلیل ارتباطات بیشتر و صرف مقداری از وقت خود در بیرون از خانه، کمتر دچار افسردگی میشوند. برنامهریزی برای سفرهای زیارتی یا سیاحتی، نشاط و انرژی زنان را به آنان بازمی‌گرداند.
۳۸. مهاجرت به کشورهای غیر مسلمان
انتخاب غیر ضروری یکی از کشورهای غیر مسلمان برای زندگی، امری نکوهیده است و اگر انحراف عقیدتی و رفتاری مهاجر یا همسر و فرزندانش را در پی داشته باشد، حرام است. هجرت برای افزایش ایمان و زندگی بهتر است، و اگر غیر از این باشد، نه ضرور است و نه پسندیده.
۳۹. عوامل طلاق زودرس
از جمله عواملی که مشکلات خانوادگی و طلاق زودهنگام را در پی دارد، تندمزاجی، قضاوت زودهنگام، بی‌مبالاتی در احکام شرعی، نارضایتی از قضا و قدر الهی و حسادت به دیگران است.
۴۰. آثار طلاق
هنگامی که میان زوجین، اختلاف به اوج میرسد، نباید سریعاً به طلاق بیندیشند یا بر زبان بیاورند. طلاق، نزد عقل و شرع پسندیده نیست، مگر در وقت ضرورت که به‌ندرت پیش می‌آید؛ خصوصاً اگر صاحب فرزند هم شده باشند. چگونه میتوان تمام روزها و ماه‌هایی را که در خوشی و ناخوشی با همسر گذرانده‌ایم، با گفتن چند کلمه و در حضور دو شاهد عادل فراموش کنیم؟!