قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فَإِنَّ فِیمَا تَبَیَّنْتُ مِنْ إِدْبَارِ اَلدُّنْیَا عَنِّي وَ جُمُوحِ اَلدَّهْرِ عَلَيَّ وَ إِقْبَالِ اَلآخِرَةِ إِلَيَّ مَا یَزَعُنِي عَنْ ذِکْرِ مَنْ سِوَايَ وَ اَلاِهْتِمَامِ بِمَا وَرَائِي غَیْرَ أَنَّهُ حَیْثُ تَفَرَّدَ بِي دُونَ هُمُومِ اَلنَّاسِ هَمُّ نَفْسِي. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: از گذر زمان و ادبار دنیا و ناسازگاری روزگار و اقبال آخرت، دانستم که باید از فکر کردن راجع به این و آن دست بکشم و توجهم را از غیر خود بردارم و بجای غصهٔ دیگران، به فکر عاقبت خود باشم.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع) فی کتابه إلی ابنه الحسن(ع): إِنْ أَنَا بَقِیتُ لَکَ أَوْ فَنِیتُ فَإِنِّي أُوصِیکَ بِتَقْوَی اَللَّهِ أَيْ بُنَيَّ وَ لُزُومِ أَمْرِهِ وَ عِمَارَةِ قَلْبِکَ بِذِکْرِهِ وَ اَلاِعْتِصَامِ بِحَبْلِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۹)
امیرمؤمنان(ع) در نامه‌اش به امام مجتبی(ع) فرمود: من زنده باشم یا مرده، نصیحتم به تو یک چیز است: تقوای الهی؛ مشغول امر خدا باش و دلت را به یاد او عمارت کن و به ریسمان او چنگ بزن.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): دَعِ اَلْقَوْلَ فِیمَا لاَ تَعْرِفُ وَ اَلْخِطَابَ فِیمَا لاَ تُکَلَّفُ وَ أَمْسِكْ عَنْ طَریقٍ إِذَا خِفْتَ ضَلاَلَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در آنچه کامل نمی‌دانی سخن مگو و در آنچه که از تو نخواسته‌اند وارد مشو و راهی را که ته‌اش برایت ناشناخته است واگذار.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): وَ أَلْجِئْ نَفْسَکَ فِي اَلْأُمُورِ کُلِّهَا إِلَی إِلَهِکَ فَإِنَّکَ تُلْجِئُهَا إِلَی کَهْفٍ حَرِیزٍ وَ مَانِعٍ عَزِیزٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در تمام امور، آخرش خود را به پروردگارت برسان و به او پناه ببر. تا از پناهگاهی اَمن و مدافعی شکست‌ناپذیر برخوردار باشی.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَخْلِصْ فِي اَلْمَسْأَلَةِ لِرَبِّکَ فَإِنَّ بِیَدِهِ اَلْعَطَاءَ وَ اَلْحِرْمَانَ وَ أَکْثِرِ اَلاِسْتِخَارَةَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: همواره فقط و فقط از خدا بخواه؛ چون عطاء و حِرمان تنها بدست اوست. و مدام از او طلبِ خیر کن.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَيْ بُنَيَّ أَنَّ أَحَبَّ مَا أَنْتَ آخِذٌ بِهِ إِلَيَّ مِنْ وَصِیَّتِي تَقْوَی اَللَّهِ وَ اَلاِقْتِصَارُ عَلَی مَا اِفْتَرَضَ عَلَیْکَ وَ اَلْإِمْسَاكِ عَمَّا لَمْ یُکَلَّفُوا. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) در وصیّت به فرزندش امام مجتبی(ع) فرمود: پسرم! مهمترین وصیّت من به تو رعایت تقوای الهی و اقتصار بر فرایض الهی و رها کردن کارهایی است که از تو نخواسته‌اند.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ تَقُلْ مَا لاَ تُحِبُّ أَنْ یُقَالَ لَکَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: آنگونه که دوست ندارید با شما سخن گویند با مردم سخن نگویید. آنچه دوست ندارید به شما بگویند به مردم نگویید.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اِعْلَمْ أَنَّ أَمَامَکَ طَریقاً ذَا مَشَقَّةٍ بَعِیدَةٍ وَ أَهْوَالٍ شَدِیدَةٍ وَ أَنَّهُ لاَ غِنَی بِکَ فِیهِ عَنْ حُسْنِ اَلاِرْتِیَادِ وَ قَدْرِ بَلاَغِکَ مِنَ اَلزَّادِ مَعَ خِفَّةِ اَلظَّهْرِ فَلاَ تَحْمِلَنَّ عَلَی ظَهْرِكَ فَوْقَ بَلاَغِکَ فَیَکُونَ ثِقْلاً وَ وَبَالاً عَلَیْکَ وَ إِذَا وَجَدْتَ مِنْ أَهْلِ اَلْحَاجَةِ مَنْ یَحْمِلُ لَکَ زَادَکَ فَیُوَافِیکَ بِهِ حَیْثُ تَحْتَاجُ إِلَیْهِ فَاغْتَنِمْهُ وَ اِغْتَنِمْ مَنِ اِسْتَقْرَضَکَ فِي حَالِ غِنَاكَ وَ اِجْعَلْ وَقْتَ قَضَائِکَ فِي یَوْمِ عُسْرَتِکَ وَ اِعْلَمْ أَنَّ أَمَامَکَ عَقَبَةً کَئُوداً وَ اَلْمُخِفُّ فِیهَا أَحْسَنُ حَالاً مِنَ اَلْمُثْقِلِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در برابر تو آخرتی است پر از مشقت و مملوّ از وحشت و آنچه تو برای طی کردن منازل آن نیاز داری، توشه‌ای است که به دردت بخورد و در عین حال بر پشتت بر سنگینی نکند. چون آنچه بر دوش انسان سنگینی کند، در مسیر آخرت، ثقل و وبال است. پس اگر حاجتمندی یافتی که برای تو این بار را بکشد و به آخرت بیاورد، جایی که به آن نیاز داری، مغتنم بشمار. در حال غِنیٰ قرض بده تا در آخرت که به آن نیاز داری، به تو وفا شود. بدان که در برابرت گردنه‌ای سهمگین است و سبکبار آن را راحت‌تر طی میکند تا کسی که بارش سنگین است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اِعْلَمْ أَنَّ اَلَّذي بِیَدِهِ مَلَکُوتُ خَزَائِنِ اَلدُّنْیَا وَ اَلآخِرَةِ قَدْ أَذِنَ بِدُعَائِکَ وَ تَکَفَّلَ بِإِجَابَتِکَ وَ أَمَرَکَ أَنْ تَسْأَلَهُ لِیُعْطِیَکَ وَ هُوَ رَحِیمٌ لَمْ یَجْعَلْ بَیْنَکَ وَ بَیْنَهُ تَرْجُمَاناً وَ لَمْ یَحْجُبْکَ عَنْهُ وَ لَمْ یُلْجِئْکَ إِلَی مَنْ یَشْفَعُ إِلَیْهِ لَکَ. فَمَتَی شِئْتَ سَمِعَ نِدَاءَکَ وَ نَجْوَاكَ فَأَفْضَیْتَ إِلَیْهِ بِحَاجَتِکَ (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: خدایی که ملکوت خزائن دنیا و آخرت به دست اوست، به تو اجازهٔ دعا داده و اجابت را بر عهده گرفته و به تو امر کرده که از او بخواهی تا عطا کند. او مهربان است و بین تو و خودش واسطه‌ای نگذاشته و خود را از تو محجوب نکرده و تو را به کسی که شفیع به درگاهش بیاوری محتاج نساخته. هرگاه دهان بازکنی ندا و نجوایت را می‌شنود و حاجتت را روا میکند.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): جَعَلَ اللهُ بِیَدِکَ مَفَاتِیحَ خَزَائِنِهِ فَأَلْحِحْ فِي اَلْمَسْأَلَةِ یَفْتَحْ لَکَ بَابَ اَلرَّحْمَةِ وَ لاَ یُقَنِّطْکَ إِنْ أَبْطَأَتْ عَنْکَ اَلْإِجَابَةُ فَإِنَّ اَلْعَطِیَّةَ عَلَی قَدْرِ اَلْمَسْأَلَةِ وَ رُبَّمَا أُخِّرَتْ عَنْکَ اَلْإِجَابَةُ لِیَکُونَ أَطْوَلَ لِلْمَسْأَلَةِ وَ أَجْزَلَ لِلْعَطِیَّةِ وَ رُبَّمَا سَأَلْتَ اَلشَّيْءَ فَلَمْ تُؤْتَهُ وَ أُوتِیتَ خَیْراً مِنْهُ عَاجِلاً وَ آجِلاً أَوْ صُرِفَ عَنْکَ لِمَا هُوَ خَیْرٌ لَکَ فَلَرُبَّ أَمْرٍ قَدْ طَلَبْتَهُ فِیهِ هَلاَکُ دِینِکَ لَوْ أُوتِیتَهُ وَ لْتَکُنْ مَسْأَلَتُکَ فِیمَا یَعْنِیکَ مِمَّا یَبْقَی لَکَ جَمَالُهُ أَوْ یُنْفَی عَنْکَ وَبَالُهُ وَ اَلْمَالُ لاَ یَبْقَی لَکَ وَ لاَ تَبْقَی لَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: خداوند کلید خزائنش را که دعاست به دست تو داده. پس درخواستن از او الحاح کن تا باب رحمتش بر تو مفتوح گردد. مبادا دیر شدن اجابت، تو را مأیوس سازد که عطای خدا به قدر مسئلت توست. گاهی خدا اجابت را به تاخیر می‌اندازد تا بیشتر و بهتر مسئلت کنی. گاهی چیزی می‌خواهی و او نه آنچیز بلکه بهترش را در دنیا و آخرت به تو میدهد یا چیزی را از تو مصروف می‌دارد که به صلاح توست. گاهی چیزی که می‌خواهی سبب هلاکت دین توست. سعی کن همیشه چیزی بخواهی که به دردت بخورد، چیزی که بماند و بی‌وبال باشد. مال نمی‌پاید و تو برایش نمی‌پایی.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فَاخْفِضْ فِي اَلطَّلَبِ وَ أَجْمِلْ فِي اَلْمُکْتَسَبِ لَیْسَ کُلُّ مُجْمِلٍ بِمُحْتَاجٍ فَإِنَّهُ رُبَّ طَلَبٍ قَدْ جَرَّ إِلَی حَرَبٍ وَ وَ إِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ لاَ یَکُونَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اَللَّهِ ذُو نِعْمَةٍ فَافْعَلْ فَإِنَّکَ مُدْرِكٌ قِسْمَکَ وَ آخِذٌ سَهْمَکَ وَ إِنَّ اَلْیَسِیرَ مِنَ اَللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی أَکْثَرُ وَ أَعْظَمُ مِنَ اَلْکَثِیرِ مِنْ خَلْقِهِ وَ إِنْ کَانَ کُلٌّ مِنْهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: از خواهش بکاه و کمتر بدنبال خواسته‌های خود دوان باش. اینگونه نیست که بی‌خواهشان محتاج باشند و بسیار باشد که خواستنِ چیزی شر ببار آورد. اگر می‌توانی چنان کنی که بین تو و خدا صاحب نعمتی نباشد چنان کن. یعنی رزقت را مستقیماً از خدا طلب نما. در هر حال تو به قسمتت می‌رسی و سهمت را دریافت می‌کنی. کمی که خدا خودش بدهد بیشتر و بهتر از زیادیست که دیگری بدهد گرچه همه از جانب خداست.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فَخُذْ مِنَ اَلدُّنْیَا مَا أَتَاكَ وَ اُتْرُكْ مَا تَوَلَّی فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِي اَلطَّلَبِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: از دنیا همان را که خودش به سویت می‌آید برگیر و آن را که به تو پشت میکند واگذار. اگر توفیق این کار را نداری لااقل در طلب دنیا کمتر حریص باش!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ یَکْبُرَنَّ عَلَیْکَ ظُلْمُ مَنْ ظَلَمَکَ فَإِنَّهُ إِنَّمَا یَسْعَی فِي مَضَرَّتِهِ وَ نَفْعِکَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ظلمی که به تو شده را اینقدر برای خود بزرگ و غیر قابل تحمل مکن! زیرا ظالم در نهایت به ضرر خود و نفع تو اقدام کرده.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): مِنْ حُسْنِ اَلْجِوَارِ تَفَقُّدُ اَلْجَارِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تفقّد از همسایه، فضیلتی اخلاقی و نشانهٔ همسایه خوب است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فَإِذَا اِسْتَحَقَّ أَحَدٌ مِنْهُمْ ذَنْباً فَأَحْسِنِ اَلْعَذْلَ فَإِنَّ اَلْعَذْلَ مَعَ اَلْعَفْوِ أَشَدُّ مِنَ اَلضَّرْبِ لِمَنْ کَانَ لَهُ عَقْلٌ وَ لاَ تُمْسِكْ مَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۶۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در برابر خطاکار اگر ملامت کنی و سپس ببخشی، بهتر از آن است که دست رویش بلند کنی. مگر آنکه خطاکار عاقل نباشد که در آن صورت عذر او را خواستن بهتر است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): یَا بُنَيَّ أُوصِیکَ بِتَقْوَی اَللَّهِ فِي اَلْغِنَی وَ اَلْفَقْرِ وَ کَلِمَةِ اَلْحَقِّ فِي اَلرِّضَا وَ اَلْغَضَبِ وَ اَلْقَصْدِ فِي اَلْغِنَی وَ اَلْفَقْرِ وَ بِالْعَدْلِ عَلَی اَلصَّدِیقِ وَ اَلْعَدُوِّ وَ بِالْعَمَلِ فِي اَلنَّشَاطِ وَ اَلْکَسَلِ وَ اَلرِّضَا عَنِ اَللَّهِ فِي اَلشِّدَّةِ وَ اَلرَّخَاءِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۸۸)
امیرمؤمنان(ع) در وصیت به فرزندشان امام حسین(ع) فرمود: فرزندم! سفارشت می‌کنم به رعایت شریعت در فقر و غنا؛ حق گفتن در رضا و غضب؛ میانه‌روی در غنا و فقر؛ رعایت عدالت با دوست و دشمن؛ عمل در نشاط و کسالت؛ و راضی بودن از خدا در سختی و آسانی.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْعَافِیَةُ عَشَرَةُ أَجْزَاءٍ تِسْعَةٌ مِنْهَا فِي اَلصَّمْتِ إِلاَّ بِذِکْرِ اَللَّهِ وَ وَاحِدٌ فِي تَرْكِ مُجَالَسَةِ اَلسُّفَهَاءِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۸۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: عافیت نُه جزئش در سکوت جز از ذکر خداست و جزء باقیمانده در ترک مجالستِ آدم‌های بی‌وجدان.
(گویم: منظور از سفیه آدمی است که برایش مهم نیست راجع به او چه می‌گویند و او راجع به دیگران چه می‌گوید. آسیب رساندن به دیگران برای چنین کسی آسان است. بهترین ترجمه برای سفیه یا پست، بی‌وجدان است.)
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): کَثْرَةُ اَلزِّیَارَةِ تُورِثُ اَلْمَلاَلَةَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۸۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: دیدار زیاد با کسی موجب ملامت است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ مَالَ أَذْهَبُ بِالْفَاقَةِ مِنَ اَلرِّضَا وَ اَلْقُنُوعِ وَ مَنِ اِقْتَصَرَ عَلَی بُلْغَةِ اَلْکَفَافِ فَقَدِ اِنْتَظَمَ اَلرَّاحَةَ وَ اَلرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ اَلتَّعَبِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: آنچه فقر درون را سدّ میکند، رضا و قناعت است و هرکس به کفاف بسنده کند، آرامش می‌یابد. خواستن، کلید رنج است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْحِرْصُ دَاعٍ إِلَی اَلتَّقَحُّمِ فِي اَلذُّنُوبِ وَ هُوَ دَاعٍ إِلَی اَلْحِرْمَانِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: حرص، هم به گناه می‌کشاند، هم در نهایت انسان را محروم میسازد.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ سَوْأَةَ أَسْوَءُ مِنَ اَلْکَذِبِ وَ لاَ حَافِظَ أَحْفَظُ مِنَ اَلصَّمْتِ. وَ لاَ حِلْمَ کَالصَّبْرِ وَ اَلصَّمْتِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: بدترین بدی، دروغ است و بهترین حافظ، سکوت. حلم چیزی نیست جز صبر و سکوت.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ لاَ یَدَعْ وَ هُوَ مَحْمُودٌ یَدَعْ وَ هُوَ مَذْمُومٌ وَ مَنْ لَمْ یُعْطِ قَاعِداً مُنِعَ قَائِماً. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که دست نکشد در حالی که ستوده است، از او می‌گیرند در حالی که مذمتش هم می‌کنند.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ لَمْ یُعْطِ قَاعِداً مُنِعَ قَائِماً. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که نشسته و بی‌تلاش، به چیزی نرسد، اگر بلند شود و بکوشد هم به آن نخواهد رسید!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ فَاصْبِرْ فَبِکِلَیْهِمَا تُمْتَحَن. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: روزگار دو روز است: روزی که به نفع توست و روزی که همه چیز علیه توست. در هر دو روز صبور باش چون امتحان است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فِي سَعَةِ اَلْأَخْلاَقِ کُنُوزُ اَلْأَرْزَاقِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کلیدِ گنجِ روزی در اخلاق خوب است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): إِنَّ مَعَ کُلِّ جُرْعَةٍ شَرَقاً وَ فِي کُلِّ أُکْلَةٍ غَصَصاً لاَ تُنَالُ نِعْمَةٌ إِلاَّ بِزَوَالِ أُخْرَی. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در دنیا هر جرعه‌ای گلوگیر است و هر لقمه‌ای پُشت‌بَندش غُصه؛ نعمتی نمی‌آید جز با رفتن نعمتی دیگر.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْفِکْرَةُ تُورِثُ نُوراً وَ اَلْغَفْلَةُ ظُلْمَةٌ. (تحف‌العقول ج۱ ص۹۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تفکّر، نور میاورد و غفلت، ظلمت.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): لَیْسَ شَـيْءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْییرِ نِعْمَةٍ مِنْ إِقَامَةٍ عَلَی ظُلْمٍ فَإِنَّ اَللَّهَ یَسْـمَعُ دَعْوَةَ اَلْمَظْلُومِینَ وَ هُوَ لِلظَّالِمِینَ بِمِرْصَادٍ وَ مَنْ یَكُنْ كَذَلِكَ فَهُوَ رَهِینُ هَلاَكٍ فِي اَلدُّنْیَا وَ اَلآخِرَةِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنـان(ع) فرمود: برای زوال نعمت، هیچ چیز بـدتر و قوی‌تر از ظلم نیست. خدا صدای مظلوم را می‌شنود و در کمین کسی که ظلم کرده می‌نشیند و چنین کسی رهین هلاک در دنیا و آخرت است.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): إِنَّمَا یُسْـتَدَلُّ عَلَی اَلصَّـالِحِینَ بِمَا یُجْرِي اللهُ لَهُمْ عَلَی أَلْسُنِ عِبَادِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ملاک عمل برای صـالحین، آنچیزی اسـت که خدا بر زبان بندگانش برای آنها جاری می‌کنند.
(گوییم: یعنی از آنچه بر زبان‌های اطرافیان جاری می شود، آسان نمی‌گذرند و آنرا پیامی برای خویش تلقّی می‌کنند.)
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): أَشْـعِرْ قَلْبَكَ اَلرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ وَ اَلْمَحَبَّةَ لَهُمْ وَ اَللُّطْفَ بِالْإِحْسَـانِ إِلَیْهِمْ. فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي اَلدِّینِ وَ إِمَّا نَظِیرٌ لَكَ فِي اَلْخَلْقِ. فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَـفْحِكَ مِـثْلَ اَلَّذِي تُحِبُّ أَنْ یُعْطِیَكَ اَللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: دلت را پُر کن از رحمت به خلق و محبت به مردم و لطف و احسـان به ایشـان. زیرا آنها یا برادر دینی توانند؛ یا آدمی از گوهرِ آفرینشِ تو. پس آنان را ببخش و از آنان درگذر! همانگونه که دوسـت داری خداوند تو را مشمول عفو و صفح خویش کند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): لاَ تَقُولَنَّ إِنِّي مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِكَ إِدْغَالٌ فِي اَلْقَلْبِ وَ مَنْهَكَةٌ لِلدِّینِ وَ تَقَرُّبٌ مِنَ اَلْفِتَنِ فَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ دَرَكِ اَلشَّقَاءِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: هیچ‌وقت نگو من دسـتور میدهم و باید اطاعت شـود! چنین فکری قلبت را تیره می‌سـازد و دینت را بر باد میدهد و تو به فتنه مبتلا میکند. پناه بر خدا از چنین شقاوتی!
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): أُسْتُرِ اَلْعَوْرَةَ مَا اِسْتَطَعْتَ یَسْتُرِ اَللَّهُ مِنْكَ مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تا می‌توانی خطاپوش دیگران باش تا خداوند آنچه را که مایلی بپوشاند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): لاَ تَعْجَلَنَّ إِلَی تَصْـدِیقِ سَـاعٍ فَإِنَّ اَلسَّـاعِيَ غَاشٌّ وَ إِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در تصدیق کسی که از دیگری بد می‌گوید، عجله مکن. بدگو معمولاً فریب هم میدهد، گرچه خود را به شکل ناصح جا میزند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): إِیَّاكَ وَ اَلْعَجَلَةَ بِالْأُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا وَ اَلتَّسَـاقُطَ فِیهَا عِنْدَ زَمَانِهَا وَ اَللَّجَاجَةَ فِیهَا إِذَا تَنَكَّرَتْ وَ اَلْوَهْنَ فِیهَا إِذَا أَوْضَـحَتْ فَضَـعْ كُلَّ أَمْرٍ مَوْضِعَهُ وَ أَوْقِعْ كُلَّ عَمَلٍ مَوقِعَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۲۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: هنوز که وقت کاری نرسـیده، برایش عجول مباش و وقتش که رسـید کار را زمین مگذار. امور که رکاب نمیداد لجاجت مکن و وقتیکه رام تو شد سستی مکن. هر کاری را در وقتش و هر عملی را در موقعش انجام بده.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): اِرْغَبُوا إِلی الله فِي اَلْعَافِیةِ فَإِنَّ أَعْظَمَ اَلنَّعْمَةِ اَلْعَافِیَةُ فَاغْتَنِمُوهَا لِلدُّنْیَا وَ اَلآخِرَةِ وَ اِرْغَبُوا إِلَیْهِ فِي اَلتَّوْفِیقِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۴۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در عافیت به سـوی خدا رغبت کنید. همانا بزرگترین نعمت عافیت است؛ پس آن را برای دنیا و آخرت غنیمت بشمارید و تا توفیق یار است بسوی خدا ره بسپارید.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مُحَادَثَةَ اَلنَّسَـاءِ تَدْعُو إِلَی اَلْبَلاَءِ وَ تُزِیغُ اَلْقُلُوبَ وَ اَلرَّمْقَ لَهُنَّ یَخْطَفُ نُورَ أَبْصَارِ اَلْقُلُوبِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۴۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: معاشـرتِ زیاد با زنان، بلاخیز اسـت و دل‌گیر! دنبال‌رو زنان شدن نور باطن انسان را خاموش میکند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِعْلَمُوا عِلْماً یَقِیناً أَنَّ اَللَّهَ لَمْ یَجْعَلْ لِلْعَبْدِ وَ إِنِ اِشْتَدَّ جَهْدُهُ وَ عَظُمَتْ حِیلَتُهُ وَ كَثُرَتْ نِكَایَتُهُ أَكْثَرَ مِمَّا قَدَّرَ لَهُ فِي اَلذِّكْرِ اَلْحَكِیمِ وَ لَمْ یَحُلْ بَیْنَ اَلْمَرْءِ عَلَی ضَـعْفِهِ وَ قِلَّةِ حِیلَتِهِ وَ بَیْنَ مَا كُتِبَ لَهُ فِي اَلذِّكْرِ اَلْحَكِیمِ أَیُّهَا اَلنَّاسُ إِنَّهُ لَنْ یَزْدَادَ اِمْرُؤٌ نَقِیراً بِحِذْقِهِ وَ لَنْ یَنْتَقِصَ نَقِیراً بِحُمْقِهِ فَالْعَالِمُ بِهَذَا اَلْعَامِلُ بِهِ أَعْظَمُ اَلنَّاسِ رَاحَةً فِي مَنْفَعَةٍ وَ اَلتَّارِكُ لَهُ أَكْثَرُ اَلنَّاسِ شُغُلاً فِي مَضَرَّةٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۵۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ای مردم! به یقین بدانید که خداوند به بنده‌اش گرچه بسـیار بکوشد و حیله به کار برد و سختی بکشد، بیش از آنچه برای او در ذکر حکیمش مقدّر کرده، روزی ندهد. و بین بنده‌اش گرچه در نهایت ضعف و تدبیر باشـد، با رزقی که در ذکر حکیم مقدّر کرده، مانعی قرار ندهد. ای مردم! زیرکی مرد ذره‌ای رزقش را زیاد نکند و احمقی او ذره از رزقش نکاهد. کسـی که این مطلب را بفهمد و طبقش سلوک کند، در نهایتِ راحتی زندگی میکند؛ و کسی که این حقیقت را نفهمد، بسـیار خود را مشـغول میکند و فقط به خود ضـرر میرساند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): رُبَّ مُنْعَمٍ عَلَیْهِ فِي نَفْسِهِ مُسْتَدَرَجٌ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ وَ رُبَّ مُبْتَلًی عِنْدَ اَلنَّاسِ مَصْنُوعٌ لَهُ فَأَفِقْ أَیُّهَا اَلْمُسْتَمْتِعُ مِنْ سُكْرِكَ وَ اِنْتَبِهْ مِنْ غَفْلَتِكَ وَ قَصِّرْ مِنْ عَجَلَتِكَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۵۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: چه بسـا کسـی به ظاهر اوضـاعش رو به راه اسـت، امّا دچار سـنّت اسـتدراج شـده و چه بسا کسی به ظاهر مبتلاست، امّا پیش خدا وجیه اسـت. پس ای مسـتمع، از مسـتی به درا و از غفلت بیدار شـو و اندکی از شتاب خود در دنیا بکاه!
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): إِنَّ اَلْبَهَائِمَ هَمُّهَا بُطُونُهَا وَ إِنَّ اَلسِّـبَاعَ هَمُّهَا اَلتَّعَدِّي وَ اَلظُّلْمُ وَ إِنَّ اَلنِّسَـاءَ هَمُّهُنَّ زِینَةُ اَلدُّنْیَا وَ اَلْفَسَـادُ فِیهَا وَ إِنَّ اَلْمُؤْمِنِینَ مُشْـفِقُونَ مُسْتَكِینُونَ خَائِفُونَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۵۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: بهائم همّشـان خوردن اسـت و سِـباع همّشـان دریدن است و نِساء همّشان زینت است و فساد. تنها مؤمن است که مُشفق است؛ دل شکسته است؛ و از فردا هراسان.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ زَهِدَ فِي اَلدُّنْیَا هَانَتْ عَلَیْهِ اَلْمُصِـیبَاتُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۶۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسـی که در دنیا اهل زهد باشـد، مصـیبت‌ها و سختی‌های دنیا برایش آسان میشود.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ حَلُمَ لَمْ یُفَرِّطْ أَمْرَهُ وَ عَاشَ بِهِ فِي اَلنَّاسِ حَمِیداً. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۶۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسـی که اهل حلم باشـد، کمتر تفریط میکند و بین مردم راحت‌تر زندگی میکند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ شَنَأَ اَلْفَاسِقِینَ غَضِبَ لِلَّهِ وَ مَنْ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اَللَّهُ لَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۶۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که از فاسقین بدش آید، برای خدا غضب کرده و کسی که برای خدا غضب کند خدا برای او غضب میکند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یَنْتَهِ إِلَی اَلْحَقِّ وَ لَمْ یَزِدْهُ إِلاَّ غَرَقاً فِي اَلْغَمَرَاتِ لاَ تَنْحَسِـرُ عَنْهُ فِتْنَةٌ إِلاَّ غَشِـیَتْهُ أُخْرَی فَهُوَ یَهْوِي فِي أَمْرٍ مَرِیجٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۶۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسـی که تعمّق بیجا کند، از حق دور شـده و در جهل غرق گشته و از فتنه‌ای به فتنهٔ دیگر افتد و پیوسته گمراه است.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): اَللَّجَاجَةُ بَلاَءٌ وَ اَلتَّكَبُّرُ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ شُـغُلٌ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۶۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: لجاجت بلا است و تکبّر کم‌کم به شغل و بازی شخص بدل میشود.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ سَمِّ كُلَّ یَوْمٍ بِاسْمِ اَللَّهِ وَ قُلْ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ تَوَكَّلْ عَلَی اَللَّهِ وَ أُذْكُرْنَا وَ سَمِّ بِأَسْمَائِنَا وَ صَلِّ عَلَیْنَا وَ أَدِرْ بِذَلِكَ عَلَی نَفْسِكَ وَ مَا تَحُوطُهُ عِنَایَتُكَ تُكْفَ شَـرَّ ذَلِكَ اَلْیَوْمِ إِنْ شَـاءَ اَلله. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! هر روز خدا را یاد کن و بگو حول و قوه‌ای نیست جز به او و بر او توکّل کن و به یاد ما باش و اسـماء ما را بر زبان آور و بر ما درود فرست. و این برکات را بر وجود خود و هر چه به حفظ و حراسـتش عنایت داری بجریان انداز تا از شر آن روز به‌خواستِ خدا در امان مانی.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ إِنَّ رَسُـولَ اَللَّهِ صَـلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَدَّبَهُ اَللَّهُ وَ هُوَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَدَّبَنِي وَ أَنَا أُؤَدِّبُ اَلْمُؤْمِنِینَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! رسـول خدا را خدا ادب کرد و او مرا ادب نمود و من کسی هستم که مؤمنین را ادب می‌کنم.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ لاَ تَأْخُذْ إِلاَّ عَنَّا تَكُنْ مِنَّا. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! علمت را تنها از ما بگیر تا از ما باشی.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ آكِلِ اَلطَّعَامَ وَ لاَ تَبْخَلْ عَلَیْهِ فَإِنَّكَ لَنْ تَرْزُقَ اَلنَّاسَ شَیْئاً وَ اَللَّهُ یُجْزِلُ لَكَ اَلثَّوَابَ بِذَلِكَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! غذا که می‌خوری بر آن بخل مورز و دیگران را در غذایت شریک کن. تو نیسـتی که دیگران را روزی می‌دهی، بلکه خداست. اما تو در ثواب این کار شریک شو.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ أَحْسَنُ حِلْیَةِ اَلْمُؤْمِنِ اَلتَّوَاضُعُ وَ عِزُّهُ تَرْكُ اَلْقَالِ وَ اَلْقِیلِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! بهترین زینت مؤمن تواضـع اسـت و عزّت مومن در ترک قیل و قال است.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَـا كُمَیْـلُ لاَ تَطْرُقْ أَبْوَابَ اَلظَّـالِمِینَ لِلاِخْتِلاَطِ بِهِمْ وَ اَلاِكْتِسَابِ مَعَهُمْ وَ إِیَّاكَ أَنْ تُعَظِّمَهُمْ وَ أَنْ تَشْهَدَ فِي مَجَالِسِهِمْ بِمَا یُسْخِطُ اَللَّهُ عَلَیْكَ وَ إِنِ اُضْطُرِرْتَ إِلَی حُضُورِهِمْ فَدَاوِمْ ذِكْرَ اَللَّهِ وَ اَلتَّوَكُّلَ عَلَیْهِ وَ اِسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ شُـرُورِهِمْ وَ أَطْرِقْ عَنْهُمْ وَ أَنْكِرْ بِقَلْبِكَ فِعْلَهُمْ وَ اِجْهَرْ بِتَعْظِیمِ اَللَّهِ تُسْـمِعْهُمْ فَإِنَّكَ بِهَا تُؤَیَّدُ وَ تُكْفَی شَرَّهُمْ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! به خانهٔ ظالمین رفت و آمد مکن و با آنان شریک مشو و آنان را تعظیم مکن و در مجالسشان حاضر مشو. چون خدا بر تو سخط میکند. اگر مجبور شدی، بسیار خدا را یاد کن و بر او توکّل نما و از شرور ظالمین به خدا پناه ببر. و با دلت فعل ظالمین را انکار کن و در حضور آنان خدا را آشکارا تعظیم نما اینگونه تأیید میشوی و از شر آنان حفظ می‌گردی.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ إِنَّ أَحَبَّ مَا تَمْتَثِلُهُ اَلْعِبَادُ إِلَی اَللَّهِ بَعْدَ اَلْإِقْرَارِ بِهِ وَ بِأَوْلِیَائِهِ اَلتَّعَفُّفُ وَ اَلتَّحَمُّلُ وَ اَلاِصْطِبَارُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! برترین چیز برای نزدیک شـدن به خدا پس از اقرار به خدایی او و ولایت اولیاء او، آلوده نکردن خود و تحمل کردن و صـبور بودن است.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ لاَ تُرِ اَلنَّاسَ إِقْتَارَكَ وَ اِصْـبِرْ عَلَیْهِ اِحْتِسَـاباً بِعِزٍّ وَ تَسَتُّرٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! هرگز مگذار مردم فقر تو را ببینند و بر فقر با عزّت و پرده‌پوشی صبر کن و این صبر را به حساب خدا بگذار.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ قُلْ عِنْدَ كُلِّ شِـدَّةٍ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ تُكْفَهَا وَ قُلْ عِنْدَ كُلِّ نِعْمَةٍ اَلْحَمْدُ لِلَّهِ تَزْدَدْ مِنْهَا وَ إِذَا أَبْطَأَتِ اَلْأَرْزَاقُ عَلَیْكَ فَاسْتَغْفِرِ اَللَّهَ یُوَسِّعْ عَلَیْكَ فِیهَا. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! هنگام سـختی‌ها بگو "لا حول ولا قوه الا بالله" تا کفایت شوی! هنگام نعمت‌ها خدا را حمد کن تا فزونی یابند! هنگام کاستی رزق استغفار کن تا ورق برگردد.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ أُنْجُ بِوَلاَیَتِنَا مِنْ أَنْ یَشْرَكَكَ اَلشَّیْطَانُ فِي مَالِكَ وَ وُلْدِكَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! با ولایت ما خود را نجات بده از اینکه شیطان در مال و فرزند تو شریکت گردد.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ لاَ رُخْصَـةَ فِي فَرْضٍ وَ لاَ شِـدَّةَ فِي نَافِلَةٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! در واجب، رخصتی نیست و در مستحب، اجبار و شدّتی.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): یَا كُمَیْلُ إِنَّ ذُنُوبَكَ أَكْثَرُ مِنْ حَسَنَاتِكَ وَ غَفْلَتَكَ أَكْثَرُ مِنْ ذِكْرِكَ وَ نِعَمَ الله عَلَیْكَ وَ عافیته أَكْثَرُ مِنْ عَمَلِكَ فَلاَ تَخْلُ مِنْ تَحْمِیدِهِ وَ تَمْجِیدِهِ وَ تَسْـبِیحِهِ وَ تَقْدِیسِـهِ وَ شُـكْرِهِ وَ ذِكْرِهِ عَلَی كُلِّ حَالٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کمیل! گناهان تو همیشـه بیش از حسـنات توسـت و غفلت‌های تو بیش از ذکر تو و نعمت‌های خدا و عافیتی که عنایت فرموده بیش از اعمال توست، پس هیچگاه از حمد و تمجید و تسبیح و تقدیس و شکر و ذکر خدا دست مکش.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): وَ لْیَكُنْ اَلصَّـالِحُونَ اَلْأَبْرَارُ إِخْوَانَكَ وَ اَلْفَاجِرُونَ اَلْغَادِرُونَ أَعْدَاءَكَ فَإِنَّ أَحَبَّ إِخْوَانِي إِلَيَّ أَكْثَرُهُمْ لِلَّهِ ذِكْراً وَ أَشَـدُّهُمْ مِنْهُ خَوْفاً وَ أَنَا أَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ إِنْ شَاءَ اَلله. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: نیکوکاران صالح باید برادران دینی تو و فاجران خیانتکار باید دشمنان تو باشند. بهترین دوستان من کسانی هستند که بیشتر خدا را یاد می‌کنند، آن‌هایی که بیشتر از خدا می‌ترسند و من امید دارم که جزء آنها باشم.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): اِعْلَمُوا عِبَادَ اَللَّهِ أَنَّ اَلْمُتَّقِینَ ذَهَبُوا بِعَاجِلِ اَلْخَیْرِ وَ آجِلِهِ شَارَكُوا أَهْلَ اَلدُّنْیَا فِي دُنْیَاهُمْ وَ لَمْ یُشَارِكْهُمْ أَهْلُ اَلدُّنْیَا فِي آخِرَتِهِمْ. سَكَنُوا اَلدُّنْیَا بِأَحْسَنِ مَا سُكِنَتْ وَ أَكَلُوهَا بِأَحْسَنِ مَا أُكِلَتْ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ای مردم! بدانید که متّقین هم به خیر دنیا رسیدند، هم خیر آخرت را از کف ندادند. با اهل دنیا در دنیا شـریک شـدند، درحالیکه اهل دنیا در آخرت با آنها شـریک نیسـتند. در دنیا به بهترین نحو زندگی کردند و از بهترین نعمت‌ها بهره بردند.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): فَإِنْ عَرَضَ لَكَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا لِلآخِرَةِ وَ اَلآخَرُ لِلدُّنْیَا فَابْدَأْ بِأَمْرِ اَلآخِرَةِ وَ إِنِ اِسْتَطَعْتَ أَنْ تُعْظِمَ رَغْبَتَكَ فِي اَلْخَیْرِ وَ تُحْسِنَ فِیهِ نِیَّتَكَ فَافْعَلْ فَإِنَّ اَللَّهَ یُعْطِي اَلْعَبْدَ عَلَی قَدْرِ نِیَّتِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۷۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: اگر دو کار در برابر تو قرار گرفت، یکی برای آخرتت بود و دیگری برای دنیایت؛ ابتدا برای کار آخرتی اقدام کن. تا می‌توانی به کار نیک راغب باش و نیّتت را در آن اصـلاح کن. چون عطای خدا به بنده به قدر نیّت اوست.
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): إِنِّي أُحَذِّرُكُمُ اَلدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَةٌ خَضِرَةٌ، غَزَّارَةٌ ضَرَّارَةٌ أَكَّالَةٌ، أَصْبَحَتْ مُنْتَصِرَةً تُمْسِي مُنْكِرَةً. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۸۰)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: از دنیا حذر کنید که گرچه شـیرین و زیبا می‌نُماید، اما می‌فریبد و ضربه میزند و خُرد میکند. امروز یاور شما ست و فردا، گویا شما را اصلاً نمی‌شناسد!
قالَ أمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ أَتَاهُ مَالٌ فَلْیَصِـلْ بِهِ اَلْقَرَابَةَ وَ لْیُحْسِـنْ بِهِ اَلضِّـیَافَةَ وَ لْیَفُكَّ بِهِ اَلْعَانِيَ وَ اَلْأَسِیرَ وَ لْیُعِنْ بِهِ اَلْغَارِمِینَ وَ اِبْنَ اَلسَّبِیلِ وَ اَلْفُقَرَاءَ وَ اَلْمُهَاجِرِینَ وَ لْیُصَبِّرْ نَفْسَهُ عَلَی اَلثَّوَابِ وَ اَلْحُقُوقِ فَإِنَّهُ یَحُوزُ بِهَذِهِ اَلْخِصَالِ شَرَفاً فِي اَلدُّنْیَا وَ دَرَكَ فَضَائِلِ اَلآخِرَةِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۸۵)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: هر که را مالی بدست افتاد، با آن به نزدیکانش صله کند و مهمانی دهد و مقروض و زندانی آزاد کند و با آن ورشکستگان و آوارگان و پناهندگان را نصرت نماید و با آن ثواب کسب کند و حقوقی که باید رعایت نماید. تا با چنین کارهایی به شرف دنیا و درک فضائل آخرت رسد.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلدُّنْیَا مَسْکَنُ عَافِیَةٍ لِمَنْ فَهِمَ عَنْهَا وَ دَارُ غِنًی لِمَنْ تَزَوَّدَ مِنْهَا مَسْجِدُ أَنْبِیَاءِ اللهِ وَ مُصَلَّی مَلاَئِکَتِهِ وَ مَسْکَنُ أَحِبَّائِهِ وَ مَتْجَرُ أَوْلِیَائِهِ اِکْتَسَبُوا فِیهَا اَلرَّحْمَةَ وَ رَبِحُوا مِنْهَا اَلْجَنَّةَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۸۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: نه تنها دنیا بد نیست، بلکه جای قرار و عافیت‌گاه است برای آنکه از آن بیاموزد. دار ثروت است برای آنکه از آن توشه برگیرد. محل عبادت انبیاء و نمازگاه فرشتگان خدا ست. دنیا محل آرام و قرارِ دوستان خدا و تجارتگاه اولیاء اوست. در دنیا همه‌جا بدنبال رحمت باشید. و از دلِ دنیا، آخرت را تحصیل کنید.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): خَلَقَ اَللَّهُ اَلْخَلْقَ عَلَی ثَلاَثِ طَبَقَاتٍ فَأَصْحابُ اَلْمَیْمَنَةِ ما أَصْحابُ اَلْمَیْمَنَةِ وَ أَصْحابُ اَلْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ اَلْمَشْئَمَةِ وَ اَلسَابِقُونَ اَلسَابِقُونَ أُولٰئِکَ اَلْمُقَرَّبُونَ. جَعَلَ اَللَّهُ فِي السابقین خَمْسَةَ أَرْواحٍ رُوحَ اَلْقُدُسِ وَ رُوحَ اَلْإِیمَانِ وَ رُوحَ اَلْقُوَّةِ وَ رُوحَ اَلشَّهْوَةِ وَ رُوحَ اَلْبَدَنِ. فَهَؤُلاَءِ مَغْفُورٌ لَهُمْ مَصْفُوحٌ عَنْ ذَنْبِهِمْ. وَ أَما أَصْحابَ اَلْمَیْمَنَةِ وَ هُمْ اَلْمُؤْمِنُونَ حَقّاً فَجَعَلَ فِیهِمْ أَرْبَعَةَ أَرْواحٍ رُوحَ اَلْإِیمَانِ وَ رُوحَ اَلْقُوَّةِ وَ رُوحَ اَلشَّهْوَةِ وَ رُوحَ اَلْبَدَنِ فَلاَ یَزَالُ اَلْعَبْدُ مُسْتَکْمِلاً هَذِهِ اَلْأَرْوَاحَ اَلْأَرْبَعَةَ حَتَّی یُرَدُّ إِلیٰ أَرْذَلِ اَلْعُمُرِ وَ تَنْقُصُ مِنْهُ جَمِیعُ اَلْأَرْوَاحِ وَ لَیْسَ بِالَّذِي یَخْرُجُ مِنَ اَلْإِیمَانِ لِأَنَّ اَللَّهَ اَلْفَاعِلُ بِهِ ذَلِکَ وَ رَادُّهُ إِلَی أَرْذَلِ اَلْعُمُرِ فَهُوَ لاَ یَعْرِفُ لِلصَّلاَةِ وَقْتاً وَ لاَ یَسْتَطِیعُ اَلتَّهَجُّدَ بِاللَّیْلِ وَ لاَ اَلصِّیَامَ بِالنَّهَارِ فَهَذَا نُقْصَانٌ مِنْ رُوحِ اَلْإِیمَانِ وَ لَیْسَ بِضَائِرِهِ شَیْئاً فَهُوَ یَدِبُّ بِهَا وَ یَدْرُجُ حَتَّی یَأْتِیَهُ اَلْمَوْتُ فَهَذَا بِحَالِ خَیْرٍ اَللَّهُ اَلْفَاعِلُ بِهِ ذَلِکَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۱۸۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: مردم سه دسته‌اند: سابقون که مقرّبین‌اند؛ اصحاب یمین که مؤمنین‌اند و اصحاب شمال که اهل عذابند. سابقون دارای پنج روحند: روح‌البدن، روح‌الشهوه، روح‌القوه، روح‌الایمان، و روح‌القدس. سابقون مغفورند و گناهانشان مصفوح است. اصحاب یمین روح‌القدس را ندارند و دارای چهار روح دیگرند. ارواح چهارگانه در آنها رو به تزاید است تا به کهنسالی می‌رسد. در آنوقت هر چهار روح در آنها رو به نقصان می‌گذارد، اما از ایمان آنها چیزی کم نمیشود چون خداست که از ارواح چهارگانه میکاهد. مثلاً وقت نمازها را فراموش میکند و قدرت بر تهجّد ندارد و نمی‌تواند روزه بگیرد. این‌ها نقصان روح‌الایمان است اما عیبی ندارد. همینطور از قدرت‌هایش کم می شود تا می‌میرد. و همه این‌ها به نفع اوست و فاعل در این امور خداست.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فِي ذَمِّ اَلدُّنْیَا: مَنِ اِسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ اِفْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ وَ مَنْ نَظَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۱)
امیرمؤمنان(ع) راجع به دنیا فرمود: توانگرش، همیشه گرفتار است و فقیرش محزون. هر کس که در راه بدست آوردن دنیا بکوشد بدان نرسد و کسی که آن را رها کند، دنیا به او روی آورد. هر که به دنیا چشم بدوزد کور شود و هرکه با آن در طلب حقیقت باشد بصیرت یابد.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لَوْ أَنَّ حَمَلَةَ اَلْعِلْمِ حَمَلُوهُ بِحَقِّهِ لَأَحَبَّهُمُ اَللَّهُ وَ مَلاَئِکَتُهُ وَ أَهْلُ طَاعَتِهِ مِنْ خَلْقِهِ وَ لَکِنَّهُمْ حَمَلُوهُ لِطَلَبِ اَلدُّنْیَا فَمَقَتَهُمُ اَللَّهُ وَ هَانُوا عَلَی اَلنَّاسِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: اگر کسی علم را برای عمل بخواهد، محبوب خدا و ملائکه و مؤمنین می‌گردد. اما خیلی‌ها دنبال علم می‌روند برای تحصیل دنیا؛ خدا از چنین کسانی بدش می‌آید و پیش مردم هم پست می‌شوند.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): إِنَّ لِلنَّکَبَاتِ غَایَاتٍ لاَ بُدَّ أَنْ تَنْتَهِيَ إِلَیْهَا فَإِذَا حُکِمَ عَلَی أَحَدِکُمْ بِهَا فَلْیُطَأْطِئْ لَهَا وَ یَصْبِرْ حَتَّی تَجُوزَ فَإِنَّ إِعْمَالَ اَلْحِیلَةِ فِیهَا عِنْدَ إِقْبَالِهَا زَائِدٌ فِي مَکْرُوهِهَا. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: نکبت‌ها غایاتی دارند که باید به آن ختم شوند تا به اتمام رسند. پس اگر دچار نکبت شدید بیخود تقلا نکنید و صبور باشید تا بیاید و بگذرد. اِعمال حیله وقتی نکبت اقبال کرده، فقط کار را سخت و رنج را زیاد میکند.
(گوییم: این حدیث، از غرر احادیث علوی است.)
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): یَا مَالِكُ اِحْفَظْ عَنِّي هَذَا اَلْکَلاَمَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ - وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَطْلَعَ عَلَی سِرِّهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۱)
امیرمؤمنان(ع) به مالک اشتر فرمود: مالک! این حرف را از من یادگار داشته باش: هر که سختی حال خود را فاش کند، بخواری تن داده؛ و هر که راز خود را به دیگری ببازد، خود را زبون ساخته.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَلاَ وَ إِنَّ مِنَ اَلْبَلاَءِ اَلْفَاقَةَ وَ أَشَدُّ مِنَ اَلْفَاقَةِ مَرَضُ اَلْبَدَنِ وَ أَشَدُّ مِنْ مَرَضِ اَلْبَدَنِ مَرَضُ اَلْقَلْبِ أَلاَ وَ إِنَّ مِنَ اَلنِّعَمِ سَعَةَ اَلْمَالِ وَ أَفْضَلُ مِنْ سَعَةِ اَلْمَالِ صِحَّةُ اَلْبَدَنِ وَ أَفْضَلُ مِنْ صِحَّةِ اَلْبَدَنِ تَقْوَی اَلْقَلْبِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تهیدستی بلاست؛ اما بدتر از آن بیماری است. و بدتر از بیماری، مرض قلب یعنی آفت در ایمان است. پولداری نعمت است؛ اما نعمتِ بهتر از آن سلامتی است و از آن بهتر، تقوای دل است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ تَغْضَبُوا وَ لاَ تُغْضِبُوا. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: نه عصبانی شوید؛ نه عمداً کسی را عصبانی کنید.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْکَرِیمُ یَلِینُ إِذَا اُسْتُعْطِفَ وَ اَللَّئِیمُ یَقْسُو إِذَا أُلْطِفَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: آدم خوب وقتی نیکی میبیند، ملایم میشود؛ اما آدم بد وقتی ملاطفت میبیند، لجوجتر می‌گردد.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): فَإِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ اَلْخَیْرَ فَاعْمَلِ اَلْخَیْرَ تَعْرِفْ أَهْلَهُ وَ إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَعْرِفَ اَلشَّرَّ فَاعْمَلِ اَلشَّرَّ تَعْرِفْ أَهْلَهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تا کار خوب را بدست خود انجام ندهی، خوبی را نمیشناسی و اهلش را تشخیص نمیدهی؛ و تا بدی را بدست خود انجام ندهی، متوجه بدی نمیشوی و بدان را نمیشناسی.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْإِخْوَانُ صِنْفَانِ إِخْوَانُ اَلثِّقَةِ وَ إِخْوَانُ اَلْمُکَاشَرَةِ فَأَمَّا إِخْوَانُ اَلثِّقَةِ فَابْذُلْ لَهُ مَالَكَ وَ یَدَكَ وَ صَافِ مَنْ صَافَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ أَنَّهُمْ أَقَلُّ مِنَ اَلْکِبْرِیتِ اَلْأَحْمَرِ وَ أَمَّا إِخْوَانُ اَلْمُکَاشَرَةِ فَإِنَّكَ تُصِیبُ مِنْهُمْ لَذَّتَكَ فَلاَ تَقْطَعَنَّ مِنْهُمْ لَذَّتَكَ وَ لاَ تَطْلُبَنَّ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ مِنْ ضَمِیرِهِمْ وَ اُبْذُلْ لَهُمْ مَا بَذَلُوا لَكَ مِنْ طَلاَقَةِ اَلْوَجْهِ وَ حَلاَوَةِ اَللِّسَانِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: دوستان دو دسته‌اند: دوستان ثقه و دوستان مُکاشره(خوش و بش). از طایفهٔ نخست مالت را و یاری‌ات را دریغ مکن و با دوستانشان دوست و با دشمنانشان دشمن باش. اما طایفه دوم، فقط برای خوشگذرانی‌اند! پس با آنها خوش بگذران و بیش از این از آنها انتظار نداشته باش و همان چیزی را به آنها بده، که آنها به تو میدهند؛ یعنی خوش‌سخنی و روی باز.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ عَلَیْكَ أَنْ تَصْحَبَ ذَا اَلْعَقْلِ وَ إِنْ لَمْ تَجْمُدْ کَرَمُهُ [تَحْمُدْ کَرَمَهُ] وَ لَکِنِ اِنْتَفِعْ بِعَقْلِهِ وَ اِحْتَرِسْ مِنْ سَیِّئِ أَخْلاَقِهِ وَ لاَ تَدَعَنَّ صُحْبَةَ اَلْکَرِیمِ وَ إِنْ لَمْ تَنْتَفِعْ بِعَقْلِهِ وَ لَکِنِ اِنْتَفِعْ بِکَرَمِهِ بِعَقْلِكَ وَ اِفْرِرِ اَلْفِرَارَ کُلَّهُ مِنَ اَللَّئِیمِ اَلْأَحْمَقِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: با کسی که عاقل است، گرچه جود و کرم ندارد، معاشرت کن تا از عقلش بهره بری؛ و با کسی که کریم است، گرچه کم‌عقل باشد، معاشرت کن تا از عطایایش بهره‌مند شوی. اما از کسی که هم احمق است و هم لئیم، به جدّ دوری کن.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): مَنِ اِسْتَطَاعَ أَنْ یَمْنَعَ نَفْسَهُ مِنْ أَرْبَعَةِ أَشْیَاءَ فَهُوَ خَلِیقٌ بِأَنْ لاَ یَنْزِلَ بِهِ مَکْرُوهٌ أَبَداً قِیلَ وَ مَا هُنَّ قَالَ اَلْعَجَلَةُ وَ اَللَّجَاجَةُ وَ اَلْعُجْبُ وَ اَلتَّوَانِي. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که بتواند از این چهار چیز احتراز کند، در دنیا هیچ ناملایمتی نخواهد دید: عجله، لجاجت، عُجب، و تنبلی.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): مَنْ ضُیِّقَ عَلَیْهِ فِي ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ حُسْنُ نَظَرٍ مِنَ اَللَّهِ لَهُ فَقَدْ ضَیَّعَ مَأْمُولاً وَ مَنْ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِي ذَاتِ یَدِهِ فَلَمْ یَظُنَّ أَنَّ ذَلِكَ اِسْتِدْرَاجٌ مِنَ اَللَّهِ فَقَدْ أَمِنَ مَخُوفاً. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که تنگدستی را حسن نظری از جانب خدا نداند، فرصتی را از دست داده و کسی که در گشاده‌دستی گمان استدراجی نکند، بی‌جهت احساس امنیت کرده.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلصَّبْرُ مِفْتَاحُ اَلدَّرَكِ وَ اَلنُّجْحُ عُقْبَی مَنْ صَبَرَ وَ لِکُلِّ طَالِبِ حَاجَةٍ وَقْتٌ یُحَرِّکُهُ اَلْقَدَرُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: صبر، کلید رسیدن است و پیروزی، سرانجامِ صابر است و هر حاجتی را وقتی است که دست تقدیر آن را میرساند.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): عُمِّرَتِ اَلْبُلْدَانُ بِحُبِّ اَلْأَوْطَانِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: با حبّ وطن، سرزمین آباد میشود.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): حَقُّ اَللَّهِ فِي اَلْعُسْرِ اَلرِّضَا وَ اَلصَّبْرُ وَ حَقُّهُ فِي اَلْیُسْرِ اَلْحَمْدُ وَ اَلشُّکْرُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: حق خدا در عُسر، رضا و صبر است و در یُسر، حمد و شکر است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَیُّهَا اَلنَّاسُ اِعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ بِعَاقِلٍ مَنِ اِنْزَعَجَ مِنْ قَوْلِ اَلزُّورِ فِیهِ أَو رَضِيَ بِثَنَاءِ اَلْجَاهِلِ عَلَیْهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۰۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: عاقل نیست آنکه اگر حرف بی‌ربط راجع به او بگویند ناراحت شود یا مدح بیجایش کنند خوشحال شود.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): لاَ تُحَدِّثْ نَفْسَكَ بِفَقْرٍ وَ لاَ طُولِ عُمُرٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: به خود تلقین فقر و تنگدستی نکنید و وعدهٔ طول عمر ندهید.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اُبْذُلْ لِأَخِیكَ دَمَكَ وَ مَالَكَ وَ لِعَدُوِّكَ عَدْلَكَ وَ إِنْصَافَكَ وَ لِلْعَامَّةِ بِشْرَكَ وَ إِحْسَانَكَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: برای برادرت جان و مال بده و نسبت به دشمنت عدل و انصافت را بگذار و نسبت به عامه مردم لبخند و احسانت را.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلشَّيْءُ شَیْئَانِ فَشَيْءٌ لِغَیْرِي لَمْ أُرْزَقْهُ فِیمَا مَضَی وَ لاَ آمُلُهُ فِیمَا بَقِيَ وَ شَيْءٌ لاَ أَنَالُهُ دُونَ وَقْتِهِ وَ لَوْ أَجْلَبْتُ عَلَیْهِ بِقُوَّةِ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ فَبِأَيِّ هَذَیْنِ أُفْنِي عُمُرِي. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: بعضی چیزها اصلاً مال من نیست؛ نه در گذشته آنها را داشته‌ام و نه در آینده امید دارم که بدست بیاورم. بعضی چیزها هم مال من است منتها به وقتش به من میدهند و قبل آن، آسمان و زمین را هم اگر به هم بدوزم، فایده‌ای ندارد. هیچکدام از این دو چیز ارزش غصه خوردن ندارد!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): إِنَّ اَلْمُؤْمِنَ لاَ یَبْلُغُ بِنِیَّتِهِ إِرَادَتُهُ فِي اَلْخَیْرِ یَنْوِي کَثِیراً مِنَ اَلْخَیْرِ وَ یَعْمَلُ بِطَائِفَةٍ مِنْهُ وَ یَتَلَهَّفُ عَلَی مَا فَاتَهُ مِنَ اَلْخَیْرِ کَیْفَ لَمْ یَعْمَلْ بِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: مؤمن همیشه نیّتش بر خیر چنان پُر بار است که اراده‌اش از آن باز می‌ماند. نیّت خیرات بسیاری را میکند و به بخشی از آنها عمل میکند و بر فوت بخشی تأسّف میخورد که چطور شد که نشد؟!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أُحَدِّثُکُمْ بِحَدِیثٍ یَنْبَغِي لِکُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ یَعِیَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ مَا عَاقَبَ اَللَّهُ عَبْداً مُؤْمِناً فِي هَذِهِ اَلدُّنْیَا إِلاَّ کَانَ أَجْوَدَ وَ أَمْجَدَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِي عِقَابِهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ وَ لاَ سَتَرَ اَللَّهُ عَلَی عَبْدٍ مُؤْمِنٍ فِي هَذِهِ اَلدُّنْیَا وَ عَفَا عَنْهُ إِلاَّ کَانَ أَمْجَدَ وَ أَجْوَدَ وَ أَکْرَمَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِي عَفْوِهِ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ قَدْ یَبْتَلِي اَللَّهُ اَلْمُؤْمِنَ بِالْبَلِیَّةِ فِي بَدَنِهِ أَوْ مَالِهِ أَوْ وُلْدِهِ أَوْ أَهْلِهِ وَ تَلاَ هَذِهِ اَلآیَةَ - مٰا أَصٰابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ فَبِمٰا کَسَبَتْ أَیْدِیکُمْ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ وَ ضَمَّ یَدَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ وَ یَقُولُ وَ یَعْفُوا عَنْ کَثِیرٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: چیزی می‌گویم که سزاوار است همگی خوب آن را درک کنید. سپس فرمود: خدا وقتی بندهٔ مؤمنش را در این دنیا مبتلا میکند، کریم‌تر و بزرگوارتر از آن است که او را دوباره در قیامت به حساب کشد. و چیزی را که خدا نسبت به بنده‌ای در دنیا پوشانده و گذشت کرده، بزرگوارتر و کریم‌تر از آن است که دوباره در قیامت به رخ کشد. سپس فرمود: خداوند مؤمن را به بلا مبتلا میکند در بدنش، در مالش، در فرزندش، یا اهلش. خدا فرموده: مصیبتی به شما نمی‌رسد جز به خاطر کارهایی که کرده‌اید و از بسیاری، ما گذشت کرده‌ایم.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَوَّلُ اَلْقَطِیعَةِ اَلسَّجا وَ لاَ تَأْسُ أَحَداً إِذَا کَانَ مَلُولاً. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: آغاز قطع، رخ تافتن است؛ اما از قطع ارتباط زودرنج با خودت ناراحت نباش. چون دیر یا زود از تو جدا خواهد شد.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلشُّکْرُ عِصْمَةٌ مِنَ اَلْفِتْنَةِ وَ شَفِیعُ اَلْمُذْنِبِ خُضُوعُهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: شکر، جلوی فتنه ها را در زندگی می‌گیرد و بهترین شفیع برای خطاکار، خضوعِ اوست.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): أَصْلُ اَلْحَزْمِ اَلْوُقُوفُ عِنْدَ اَلشُّبْهَةِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کلیدِ محفوظ ماندن، توقف در شبهات است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): اَلْمَصَائِبُ بِالسَّوِیَّةِ مَقْسُومَةٌ بَیْنَ اَلْبَرِیَّةِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: مصائب، بین انسانها، مساوی تقسیم شده!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): قِلَّةُ اَلْعِیَالِ أَحَدُ اَلْیَسَارَیْنِ وَ هُوَ نِصْفُ اَلْعَیْشِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: نصف راحتی در زندگی، کمی عائله است.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): دَعُوا اَلْفُضُولَ یُجَانِبْکُمُ اَلسُّفَهَاءُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۵)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کارهایی که به شما مربوط نیست را رها کنید تا آدم‌های احمق از شما فاصله بگیرند!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): تَرَوَّحْ إِلَی بَقَاءِ عِزِّكَ بِالْوَحْدَةِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۵)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: برای حفظ عزّتت، یاد بگیر در تنهایی هم شاد باشی!
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): قَدِّمُوا اَلاِسْتِخَارَةَ وَ تَبَرَّکُوا بِالسُّهُولَةِ وَ تَزَیَّنُوا بِالْحِلْمِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: پیش از کار از خدا طلب خیر کنید و از آسان‌گرفتن برکت بجویید و حلم را ضمیمه کارهای خود کنید.
قالَ أَمیرُالمؤمنین(ع): طُوبَی لِمَنْ یَأْلَفُ اَلنَّاسَ وَ یَأْلَفُونَهُ عَلَی طَاعَةِ اَللَّهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: در راه خدا با مردم انس بگیرید و بگذارید با شما انس بگیرند.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): أَلاَ إِنَّ اَلذُّلَّ فِي طَاعَةِ اَللَّهِ أَقْرَبُ إِلَى اَلْعِزِّ مِنَ اَلتَّعَاوُنِ بِمَعْصِيَةِ اَللَّهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ذلیل بودن در طاعت خدا در نهایت به عزّت نزدیکتر است تا کرّ و فرّ در معصیت خدا.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): مَنْ أَصْبَحَ عَلَى اَلدُّنْيَا حَزيناً فَقَدْ أَصْبَحَ لِقَضَاءِ اَللَّهِ سَاخِطاً وَ مَنْ أَصْبَحَ مِنَ اَلْمُؤْمِنينَ يَشْكُو مُصِيبَةً نَزَلَتْ بِهِ إِلَى مَنْ يُخَالِفُهُ عَلَى دِينِهِ فَإِنَّمَا يَشْكُو رَبَّهُ إِلَى عَدُوِّهِ وَ مَنْ تَوَاضَعَ لِغَنِيٍّ طَلَباً لِمَا عِنْدَهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِينِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که صبح کند و بخاطر دنیا محزون باشد، به قضای خدا ناراضی است. مؤمنی که بخاطر مصیبتی به مخالفی شکوه بَرَد، شکوه از خدا به دشمن خدا برده. کسیکه برای ثروتمندی بخاطر ثروتش تواضع کند، دو سوم دینش بر باد رفته.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): رُوَيْدَكَ لاَ تَشْهَرْ وَ أَخْفِ شَخْصَكَ لاَ تُذْكَرْ وَ أُصْمُتْ تَسْلَمْ لاَ عَلَيْكَ إِذَا عَرَّفَكَ دِينَهُ لاَ تَعْرِفُ اَلنَّاسَ وَ لاَ يَعْرِفُونَكَ. لَوْ أَرَادَ اَللَّهُ بِالنَّمْلَةِ صَلاَحاً مَا أَنْبَتَ لَهَا جَنَاحاً. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۷)
امیرمؤمنان(ع) به کمیل فرمود: آرام گیر و خود را شهره مساز! خود را نهان ساز تا نامت را نبرند. ساکت باش تا سر به سلامت بری. وقتی خدا دینش را به تو شناساند، چه باک که مردم را نشناسی یا آنها ترا نشناسند! تا وقتی خدا خیر مورچه را می‌خواهد به او بال نمی‌دهد.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): لَيْسَ اَلْحَكِيمُ مَنْ لَمْ يُدَارِ مَنْ لاَ يَجِدُ بُدّاً مِنْ مُدَارَاتِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که حکیم است با آنکه ناچار است به معاشرتش با مدارا رفتار میکند.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): فَإِنَّ فِي تَرْكِ مَا لاَ يَعْنِيكَ دَرْكَ مَا يَعْنِيكَ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۸)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: وقتی آنچه را که به تو مربوط نیست رها کنی، موفق به پرداختن به آنچیزهایی میشوی که به تو مربوط است.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): مِنْ أَحَبِّ اَلسُّبُلِ إِلَى اَللَّهِ جُرْعَتَانِ جُرْعَةُ غَيْظٍ تَرُدُّهَا بِحِلْمٍ وَ جُرْعَةُ حُزْنٍ تَرُدُّهَا بِصَبْرٍ وَ مِنْ أَحَبِّ اَلسُّبُلِ إِلَى اَللَّهِ قَطْرَتَانِ قَطْرَةُ دُمُوعٍ فِي جَوْفِ اَللَّيْلِ وَ قَطْرَةُ دَمٍ فِي سَبِيلِ اَللَّهِ وَ مِنْ أَحَبِّ اَلسُّبُلِ إِلَى اَللَّهِ خُطْوَتَانِ خُطْوَةُ اِمْرِئٍ مُسْلِمٍ يَشُدُّ بِهَا صَفّاً فِي سَبِيلِ اَللَّهِ وَ خُطْوَةٌ فِي صِلَةِ اَلرَّحِمِ وَ هِيَ أَفْضَلُ مِنْ خُطْوَةٍ يَشُدُّ بِهَا صَفّاً فِي سَبِيلِ اَللَّهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: بهترین راه رسیدن به خدا دو جرعه است: جرعهٔ غیظ که با حلم فروخورده شود و جرعهٔ اندوه که با صبر فروخورده شود؛ و دو قطره است: قطره اشکی در عبادت خدا در دل شب و قطرهٔ خونی در جهاد در راه خدا؛ و دو قدم است: قدم برداشتن برای تقویت دین خدا و قدم برداشتن برای صلهٔ رحم که این از اولی افضل است.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): مَنِ اِسْتَحْكَمَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْ خِصَالِ اَلْخَيْرِ اِغْتَفَرْتُ مَا سِوَاهَا وَ لاَ أَغْتَفِرُ فَقْدَ عَقْلٍ وَ لاَ دِينٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۱۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که بعضی صفات نیک را داشته باشد، از بعضی دیگر میشود صرف‌نظر کرد. اما عقل و دین را باید حتماً داشته باشد. این دو قابل صرف‌نظر کردن نیست.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): اَلدَّاعِي بِلاَ عَمَلٍ كَالرَّامِي بِلاَ وَتَرٍ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که دعا میکند اما در جهت دعا تلاش نمی‌کند، مثل تیراندازی است که کمانش زه ندارد.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): تَذِلُّ اَلْأُمُورُ لِلْمَقْدُورِ حَتَّى تَصِيرَ اَلآَفَةُ فِي اَلتَّدْبِيرِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: امور چنان ذلیلِ تقدیرند که تدبیر هم خودش ابزار تقدیر میشود.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): لاَ تَتِمُّ مُرُوَّةُ اَلرَّجُلِ حَتَّى يَسْتَعْذِبَ مَرَارَةَ إِخْوَانِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: تا وقتی تلخی دوستانت را نتوانی تحمل کنی جوانمردی‌ات کامل نمیشود.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): اَلْمُسْتَأْكِلُ بِدِينِهِ حَظُّهُ مِنْ دِينِهِ مَا يَأْكُلُهُ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: کسی که دین را وسیله ارتزاق کند بهره‌اش از دین همان است که میخورد.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): اَلْإِيمَانُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَرْكَانٍ اَلتَّوَكُّلِ عَلَى اَللَّهِ وَ اَلتَّفْوِيضِ إِلَى اَللَّهِ وَ اَلتَّسْلِيمِ لِأَمْرِ اَللَّهِ وَ اَلرِّضَا. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ایمان چهار رکن دارد: بر خدا توکل کردن، سپردن امور به او، تسلیم بودن به آنچه فرموده، راضی بودن به آنچه تقدیر نموده.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): مَنْ زَهِدَ فِي اَلدُّنْيَا وَ لَمْ يَجْزَعْ مِنْ ذُلِّهَا وَ لَمْ يُنَافِسْ فِي عِزِّهَا هَدَاهُ اَللَّهُ بِغَيْرِ هِدَايَةٍ مِنْ مَخْلُوقٍ وَ عَلَّمَهُ بِغَيْرِ تَعْلِيمٍ وَ أَثْبَتَ اَلْحِكْمَةَ فِي صَدْرِهِ وَ أَجْرَاهَا عَلَى لِسَانِهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: هر که در دنیا زهد پیشه کند و از ذلّت دنیا جزع نکند و در عزّت آن رقابت نورزد، خداوند بدون نیاز به خلق، خودش او را هدایت میکند و بدون معلّم خودش او را تعلیم میدهد و حکمت را در دلش تثبت و از زبانش جاری میسازد.
(گوییم: این حدیث، از غرر احادیث علوی است. )
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): إِنَّ لِلَّهِ عِبَاداً عَامَلُوهُ بِخَالِصٍ مِنْ سِرِّهِ فَشَكَرَ لَهُمْ بِخَالِصٍ مِنْ شُكْرِهِ فَأُولَئِكَ تَمُرُّ صُحُفُهُمْ يَوْمَ اَلْقِيَامَةِ فُرَّغاً فَإِذَا وُقِفُوا بَيْنَ يَدَيْهِ مَلَأَهَا لَهُمْ مِنْ سِرِّ مَا أَسَرُّوا إِلَيْهِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: خدا بندگانی دارد که چنان خالص‌اند که اسرارشان را تنها با خدا در میان می‌گذارند. پس خداوند هم خالصانه از ایشان ممنون است. روز قیامت که نامه اعمال اینان را باز می‌کنند میبیند پاک و پر است از چیزهایی که فقط به خدا گفته‌اند.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): لاَ تُدَاقُّوا اَلنَّاسَ وَزْناً بِوَزْنٍ وَ عَظِّمُوا أَقْدَارَكُمْ بِالتَّغَافُلِ عَنِ اَلدَّنِيِّ مِنَ اَلْأُمُورِ لاَ تَكُونُوا بَحَّاثِينَ عَمَّا غَابَ عَنْكُمْ فَيَكْثُرَ عَائِبُكُمْ تَكَرَّمُوا بِالتَّعَامِي عَنِ اَلاِسْتِقْصَاءِ وَ رُوِيَ بِالتَّعَامُسِ مِنَ اَلاِسْتِقْصَاءِ. (تحف‌العقول ج۱ ص۲۲۴)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: راجع به مردم مداقّهٔ بیجا نکنید و با تغافل از امور جزئی، ارزش خود را بالا ببرید. بحث نکنید راجع به آنچه به شما مربوط نیست که با این کار فقط عیب‌جوی خود را زیاد میکنید. بزرگوار باشید و صرف‌نظر کنید از خرده‌گیری و پی‌گیری مطالب بی‌ارزش.
قالَ أَميرُالمؤمنين(ع): إِنْ قَدَرْتَ أَنْ لاَ تَخْرُجَ مِنْ بَيْتِكَ فَافْعَلْ وَ إِنَّ عَلَيْكَ فِي خُرُوجِكَ أَنْ لاَ تَغْتَابَ وَ لاَ تَكْذِبَ وَ لاَ تَحْسُدَ وَ لاَ تُرَائِيَ وَ لاَ تَتَصَنَّعَ وَ لاَ تُدَاهِنَ صَوْمَعَةُ اَلْمُسْلِمِ بَيْتُهُ يَحْبِسُ فِيهِ نَفْسَهُ وَ بَصَرَهُ وَ لِسَانَهُ وَ فَرْجَهُ. كُنْ ذَنَباً وَ لاَ تَكُنْ رَأْساً. (تحف‌العقول ج۱ ص۳۶۵)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: اگر می‌توانی در خانه‌ات بمانی، بمان! چون وقتی خارج میشوی لازم است غیبت نکنی، دروغ نگویی، حسد نورزی، ریا نکنی، ظاهرسازی نکنی، مداهنه نکنی. خانهٔ مسلم صومعهٔ اوست، در آن نفسش را و چشم و زبان و فرجش را حبس میکند. همیشه در دنیا ته باش و هرگز خود را سردسته مکن!