توبه از موضوعاتِ مهم است، و با هر انسانِ مؤمنی که به پاک‌سازی و تربیتِ نفسِ خویش اهتمام دارد پیوندی استوار دارد.
و همه‌ی ما به توبه نیازمندیم، به سببِ بسیاریِ گناهانی که از ما سر می‌زند؛ چه بدان‌ها توجه کنیم و چه نکنیم، چه به یاد آوریمشان و چه نیاوریم. اگر انسان گناهانی را که مرتکب می‌شود بشمارد، درمی‌یابد که گناهانِ تکرارشونده در سراسرِ زندگی‌اش بسیار است. چه‌بسا با این شمار جز نعمت‌هایی که خداوند بر انسان ارزانی داشته برابری نکند؛ چنان‌که نعمت‌ها بسیارند، ولی انسان این نعمت‌ها را با گناهانِ بسیار پاسخ می‌گوید.
و این ما را به یادِ دعای امام زین‌العابدین علیه‌السلام می‌اندازد که بر ابوحمزه‌ی ثمالی املا فرمود، آنجا که می‌گوید:
«ذُنُوبُنَا بَيْنَ يَدَيْكَ، نَسْتَغْفِرُكَ اللَّهُمَّ مِنْهَا وَنَتُوبُ إِلَيْكَ...»؛ یعنی: گناهانِ ما پیشِ روی توست؛ خدایا، از آن‌ها از تو آمرزش می‌خواهیم و به سوی تو بازمی‌گردیم...
«تَتَحَبَّبُ إِلَيْنَا بِالنِّعَمِ وَنُعَارِضُكَ بِالذُّنُوبِ، خَيْرُكَ إِلَيْنَا نَازِلٌ وَشَرُّنَا إِلَيْكَ صَاعِدٌ، وَلَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ مَلَكٌ كَرِيمٌ يَأْتِيكَ عَنَّا بِعَمَلٍ قَبِيحٍ، فَلَا يَمْنَعُكَ ذَلِكَ مِنْ أَنْ تَحُوطَنَا بِنِعَمِكَ وَتَتَفَضَّلَ عَلَيْنَا بِآلَائِكَ...»؛ یعنی: تو با نعمت‌ها به ما دوستی می‌ورزی و ما با گناهان با تو رویارو می‌شویم؛ خیرِ تو بر ما فرود می‌آید و شرِّ ما به سوی تو بالا می‌رود؛ و پیوسته فرشته‌ای بزرگوار از ما کارِ زشتی نزد تو می‌آورد، و این تو را بازنمی‌دارد از اینکه ما را در نعمت‌های خود فرا گیری و با بخشش‌های خود بر ما تفضل کنی...
از این رو ما همواره به توبه نیازمندیم.
در این باب روایتی هست که سندش صحیح است. روایتی که محمد بن مسلم از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند؛ می‌گوید: فرمود:
«يَا مُحَمَّدَ بْنَ مُسْلِمٍ، ذُنُوبُ الْمُؤْمِنِ إِذَا تَابَ مِنْهَا مَغْفُورَةٌ لَهُ، فَلْيَعْمَلِ الْمُؤْمِنُ لِمَا يَسْتَأْنِفُ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالْمَغْفِرَةِ»؛ یعنی: ای محمد بن مسلم، گناهانِ مؤمن چون از آن‌ها توبه کند آمرزیده می‌شود؛ پس مؤمن برای آنچه پس از توبه و آمرزش از سر می‌گیرد، عمل کند.
«أَمَا وَاللَّهِ إِنَّهَا لَيْسَتْ إِلَّا لِأَهْلِ إِيمَانٍ»؛ یعنی: هان به خدا سوگند، این جز برای اهلِ ایمان نیست.
تا پس از آمرزش‌خواهی و توبه صفحه‌ای نو بگشاید. «هان به خدا سوگند، این جز برای اهلِ ایمان نیست» ـ مژده‌ای بزرگ است برای ما.
گفتم: و اگر پس از توبه و آمرزش‌خواهی، به گناهان بازگردد و [سپس] به توبه بازگردد؟
یعنی پس از آنکه گناه کرد و آمرزش خواست و از گناهانش توبه کرد، سپس به توبه بازگردد.
فرمود: ای محمد بن مسلم، آیا می‌پنداری بنده‌ی مؤمن بر گناهش پشیمان شود و از خداوند متعال بر آن آمرزش بخواهد و توبه کند ـ و این نخستین شرط از شرایطِ پذیرشِ توبه است، یعنی پشیمانی بر گناه ـ سپس خداوند توبه‌اش را نپذیرد؟!
گفتم: او این کار را بارها انجام داده است؛ گناه می‌کند سپس توبه می‌کند و آمرزش می‌خواهد!
فرمود: «كُلَّمَا عَادَ الْمُؤْمِنُ بِالاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ، عَادَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ. فَإِيَّاكَ أَنْ تُقَنِّطَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»؛ یعنی: هر بار که مؤمن با آمرزش‌خواهی و توبه بازگردد، خداوند با آمرزش به او بازمی‌گردد؛ و همانا خداوند آمرزنده و مهربان است، توبه را می‌پذیرد و از بدی‌ها درمی‌گذرد. پس زنهار که مؤمنان را از رحمتِ خدا نومید سازی. باور به خداوند عزوجل باید چنین باشد!
پس خداوند سبحان و متعال، رحمتش همه چیز را فرا گرفته است.
در حدیث آمده است که خداوند را رحمتی است که حتی ابلیس در آن طمع می‌بندد!
آیا می‌پنداری که اگر بنده گناه کند ولی بر گناهش پشیمان شود و بر آنچه کرده پشیمان گردد و از خدا آمرزش خواهد و توبه کند، خداوند گناهش را نمی‌آمرزد؟
خداوند چنین نیست. سپس توبه‌اش را نپذیرد؟
یعنی بارها گناه می‌کند و توبه می‌کند؛ گناه می‌کند سپس توبه می‌کند و از خدا آمرزش می‌خواهد. پس امام فرمود:
«كُلَّمَا عَادَ الْمُؤْمِنُ بِالاسْتِغْفَارِ وَالتَّوْبَةِ عَادَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِالْمَغْفِرَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَيَعْفُو عَنِ السَّيِّئَاتِ»؛ هر بار که مؤمن با آمرزش‌خواهی و توبه بازگردد، خداوند با آمرزش به او بازمی‌گردد؛ و همانا خداوند آمرزنده و مهربان است، توبه را می‌پذیرد و از بدی‌ها درمی‌گذرد.
«فَإِيَّاكَ أَنْ تُقَنِّطَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ»؛ پس زنهار که مؤمنان را از رحمتِ خدا نومید سازی.
قاعده‌ای کلی است؛ آن را بر همه‌ی موارد تطبیق کن.
«و همانا خداوند آمرزنده و مهربان است، توبه را می‌پذیرد و از بدی‌ها درمی‌گذرد، پس زنهار که مؤمنان را از رحمتِ خدا نومید سازی»؛ یعنی به مؤمن مگو که چون بسیار گناه کردی و بازگشتی و باز گناه کردی، خداوند تو را نمی‌آمرزد.
مؤمنان را از رحمتِ گسترده‌ی خدا نومید مکن؛ که او همواره و همیشه توبه‌ی بندگان را می‌پذیرد.
کاری کن که به این امیدی که دارند چنگ زنند، به اینکه خداوند اگر توبه کنند توبه‌شان را می‌پذیرد و اگر به سویش بازگردند با آمرزش به آنان بازمی‌گردد.
ولی این مشروط به همین امر است.
آیا خداوند توبه را بی‌هیچ اشکالی می‌پذیرد؟ و آیا این امری حتمی است که در آن تردیدی نیست؟
آنگاه که توبه با شرایطش انجام شود؛ و از شرایطِ توبه ـ چنان‌که روایتِ شریف بدان اشاره کرد ـ پشیمانی است و تصمیم بر ترکِ گناه.
روا نیست که توبه کند در حالی که بر ترکِ گناه تصمیم ندارد؛ کسی که توبه می‌کند و بر گناهش پایدار است، در روایات چون ریشخندکننده است.
توبه نیازمندِ پشیمانی بر آنچه سر زده است؛ پشیمانیِ حقیقی و پشیمانی بر زبان و آشکار ساختنِ پشیمانیِ راستین؛ و نیازمندِ تصمیم بر ترکِ گناه است. آنگاه خداوند سبحان و متعال بی‌گمان توبه‌اش را از او می‌پذیرد.
«وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ»؛ و ستایش از آنِ خداوند، پروردگار جهانیان است، و درود خدا بر سرور ما محمد و خاندان پاک و پاکیزه‌ی او باد.