۱. ماه رمضان، ماه خدا
همان‌طور که کعبه خانهٔ خدا و قرآن کتاب خدا است، ماه مبارک رمضان نیز ماه خدا است و هر چیز که با خدای لایزال نسبت پیدا می‌کند، عظمت و جاودانگی می‌یابد.
۲. راز و رمز روزه
روزه زبانِ رمزگونهای دارد که باید از ظاهر به باطن آن رسید. به طور مثال گرسنگی و تشنگی روزهدار باید او را به یاد گرسنگی و تشنگی روز قیامت بیندازد. روزهدار با یادآوری سختی آن روز سخت، تمام سعی خود را می‌کند تا در اینجا توشه برگیرد و از دشواری‌های قیامت، به سلامت بگذرد.
۳. اشتیاق ماه رمضان به روزه‌داران
روایات فراوانی در فضلیت ماه مبارک رمضان بیان شده است، اما شاید بهترین روایت، سخن پیامبر(ص) باشد که امیرالمؤمنین(ع) از ایشان نقل کرده‌اند: «ماه مبارک رمضان به سوی روزه‌داران روی آورده است.»⟦۱⟧ معنای این سخن، آن است که رمضان مشتاق روزه‌داران و اعطای رحمت الهی به آنان است.
۴. برنامهریزی از ابتدای ماه رمضان
کسانی که می‌خواهند از برکات معنوی ماه رمضان به صورت کامل بهرهمند شوند، باید از شب اول ماه رمضان، تمام اعمال این ماه - از نمازها تا ادعیهٔ مخصوص – را به جای آرند. بی‌توجهی به هر بخشی از آداب روزها و شبهای رمضان، نقصی در حالات روحی روزهدار است.
۵. پیوستن به دریای بیکران
پیوستن به قدرت بیپایان الهی، عظمت و بزرگی را به دنبال خواهد داشت. در ماه مبارک رمضان دم و بازدمی که در باقی روزهای سال هیچ ارزشی ندارند، به تسبیح، خوابی که برادر مرگ است، به عبادت، و بوی نامطبوع دهان به بوی عنبر و مشک تبدیل ماهیت می‌دهد.
۶. قیمت عمر در رمضان
عمر انسان گرانقیمتترین سرمایهٔ او است و باید از همهٔ لحظه‌های آن بهترین استفاده را برد. در ماه مبارک رمضان اهمیت این سرمایهٔ گرانبها چند برابر میشود؛ چراکه دعا در این ماه پذیرفته، نفسها در آن تسبیح پروردگار و خواب در آن عبادت است. دریغ است اگر این لحظه‌های گرانبها را در مهمانی‌های طولانی و بی‌فایده هدر دهیم.
۷. دعاهای ویژه در ماه رمضان
خواندن دعای افتتاح و دعای ابوحمزهٔ ثمالی در ماه مبارک رمضان، بسیار سفارش شده است. این دو دعای شریف، روزهدار را با خدا و اولیای او پیوند می‌دهد و دست او را تا درگاه وصال میگیرد. دعای ابوحمزهٔ ثمالی که از امام سجاد(ع) نقل شده است، دل مؤمن را آشیانهٔ تقوا می‌کند و دعای افتتاح، قلب او را منزلگاه ولایت.
۸. تشنگی و گرسنگی و دیگر هیچ؟!
پیامبر اکرم(ص) به درگاه الهی عرض می‌کند: پروردگارا، توفیق روزهداری و تلاوت قرآن را در این ماه به ما عطا بفرما.»⟦۱⟧ از این دعا و درخواست، می‌توان دریافت که بدون توفیقات الهی، آنچه از رمضان برای انسان باقی می‌ماند، تشنگی و گرسنگی است و دیگر هیچ. پس باید از خدا خواست که توفیق دهد که در این ماه مبارک، پیوندهای خود را با وحی الهی و روزهٔ حقیقی استوارتر کنیم. پیامبر گرامی(ص) همچنین می‌فرمایند: «شقی و نگون‌بخت، کسی است که از آمرزش خدا در این ماه محروم شود.»⟦۲⟧
۹. دو گونه ختم قرآن
ماه رمضان بهار قرآن است. در این ماه درهایی از علم و معرفت الهی به روی بندگان باز خواهد شد که در دیگر ایام سال، بسته است. سرچشمهٔ این معرفت‌ها قرآن است. می‌توان قرآن را در این ماه خوب خدا دو گونه تلاوت کرد: یک‌بار برای اجر و پاداش الهی و یک‌بار برای تدبر و تأمل، که به‌حتم این نیز خالی از اجر و ثنا نیست.
۱۰. رفع موانع استجات دعا در آستانهٔ ماه رمضان
روزهدار قبل از ورود به ماه رمضان، باید حساب خود را با خلق خدا و خالق خود تصفیه کند؛ حسابهای مالی، مانند خمس و رد مظالم، و غیر مالی مانند عبادتهای واجبی که از او فوت شده است. همچنین طلب حلالیت از اعضای خانواده و همکاران و آشنایان و هر کسی که احتمالاً به او ظلمی کرده‌ایم، مهم‌ترین موانع استجابت دعا را برمی‌دارد.
۱۱. مراقب نگاه خود باشیم
متأسفانه شبکههای تلویزیونی در ماه رمضان تنوع بیشتری به برنامه‌های خود می‌دهند! برنامه‌هایی که نه تنها جنبهٔ اخلاقی و تربیتی ندارند، بلکه گاه مفسده‌انگیز هم هستند. در ماه رمضان باید از هر دامی که میان ما و رمضان فاصله می‌اندازد، گریخت و به خدا پناه برد.
۱۲. طعام حلال
بر اهل ایمان است که همواره در حلال بودن آنچه میخورند یا میآشامند، دقت کنند، و این دقت و حساسیت در ماه مبارک رمضان، باید بیشتر شود؛ چراکه لقمهٔ حرام و شبهناک، ممکن است جسم را فربه کند، اما روح را از پرواز بازمی‌دارد.
۱۳. زیادهروی در خوردن و آشامیدن
زیادهروی در خوردن و آشامیدن در شبهای رمضان، روح را سنگین و دل را افسرده می‌کند. روزهدار باید غذای خود را میان دو وعدهٔ افطار و سحر تقسیم کند؛ به‌خصوص آنکه بیدار شدن برای خوردن سحری، توفیق بیداری و عبادت در دل شب را در پی دارد. در روایتی نیز آمده است: «خداوند تبارک و تعالی و فرشتگانش بر کسانی که در سحرها استغفار میکنند و سحری میخورند – هرچند به اندازهٔ یک جرعه آب - درود میفرستند.»⟦۱⟧
۱۴. ابعاد فردی و اجتماعی دین
اسلام همواره میان بعد فردی و اجتماعی عبادت ارتباط برقرار کرده و با رهبانیت و گوشهگیری مخالف بوده است. زندگی در میان مردم، برون‌گرایی و رسیدگی به امور مسلمانان، از مسائل مهمی است که تأکید فراوانی بر آن شده است. اطعام روزه‌داران در ماه رمضان، از مصادیق، برون‌گرایی دینی و فعالیت‌های اجتماعی است. پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: «ای مردم، هر یک از شما در این ماه، اگر روزهداری را اطعام کند، نزد خدا ثواب آزاد کردن بندهای را نصیب برده و گناهان گذشته‌‌اش آمرزیده است.»⟦۲⟧
۱۵. اخلاص در مهمانی‌ها
بسیاری از ضیافت‌های افطاری در ماه رمضان برای جلب رضای خدا نیست و عواملی همچون چشم‌وهم‌چشمی، رقابت با دیگران یا فخرفروشی بر آن غلبه پیدا می‌کند و بدیهی است که آنچه برای خدا نباشد، جز خسران در قیامت، سودی ندارد. ضیافتی که همراه یاد خدا و برای خدا نباشد، وبال گردن است و روح را سنگین می‌کند. در مهمانی‌ها هماره باید این سخن اهل بیت(ع) را در نظر آوریم که می‌گفتند: «ما برای خشنودی خدا، شما را اطعام می‌کنیم و پاداشی از شما نمی‌خواهیم.»⟦۳⟧ امام صادق(ع) فرموده‌اند: «هر مؤمنی که در شبی از شبهای ماه رمضان
مؤمنی را افطاری دهد، خداوند برای او اجر آزاد کردن سی کنیز مؤمن را عطا می‌کند، و بابت هر اطعام، دعایی را به اجابت می‌رساند.»⟦۱⟧
۱۶. گرسنگی و بداخلاقی
گرسنگی در ماه رمضان، نباید بهانهٔ بداخلاقی با دیگران یا کم‌کاری شود. پیامبر اکرم(ص) بهترین اعمال را در این ماه، دوری از گناه می‌دانستند،⟦۲⟧ و چه گناهی بدتر از آزار خلق خدا با گفتار و رفتار نامطلوب؟!
۱۷. روزهٔ زیانکاران
خداوند در آیهٔ ۲۱ سورهٔ بقره بعد از بیان وجوب روزه، می‌فرماید: «باشد که به تقوا گرایید.»⟦۳⟧ یعنی رمضان و روزه، لزوما موجب پرهیزگاری نمی‌شود؛ مگر آنکه همراه توجه به خدا و معاد باشد. ماه رمضان، ماه ضیافت الهی است و هر کس به اندازهٔ استعدادش از این سفره بهرهمند میشود و «بسا روزهداری که از روزه‌اش جز گرسنگی و تشنگی بهرهای نمی‌برد و بسا شب‌زنده‌داری که از نمازش جز بیخوابی و سختی نصیبی ندارد.»⟦۴⟧
۱۸. کریمانه‌ترین سفرهٔ الهی
قرآن کریم می‌فرماید: «خدا فقط عمل تقواپیشگان را می‌پذیرد.»⟦۵⟧ بدین رو هر مؤمنی این نگرانی را دارد که آیا، عمل او پذیرفته است یا نه. اما این نگرانی در ماه رمضان کمتر است؛ زیرا در این ماه مبارک، سخت‌گیری ها کمتر
میشود و مؤمنان بر کریمانه‌ترین سفرهٔ الهی می‌نشینند.
تو مگو ما را بدان شه بار نیست
با کریمان، کارها دشوار نیست
۱۹. ایستگاه دل
همچنان‌که نماز عارف با نماز غافل فرق دارد، روزهٔ مردمان نیز همسان نیست. یکی دهانش را از خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها می‌بندد، دیگری روزهٔ چشم هم میگیرد و دیگری درهای قلبش را هم به روی افکار شیطانی می‌بندد. یکی از نان و آب دست می‌کشد، و دیگری از معصیت وگناه. رمضان، فرصتی است برای پیشرفت معنوی، و ایستگاهی است که در آن، دل‌ها توشه برمی‌گیرند و خود را برای راهی دراز و دشوار آماده میکنند.
۲۰. تبعیت از نبی مکرم اسلام(ص)
مؤمنان میتوانند همچون پیامبر اکرم(ص) ده روز آخر ماه رمضان را معتکف مساجد شوند و اگر امکان آن را ندارند، میتوانند با مجاهدت و مراقبت بر نفس، به اعتکاف روحی بسنده کنند. اگر کسی بتواند ده روز خدا را خالصانه بندگی کند، در روزهای دیگر سال نیز توفیق عبادت و بندگی را خواهد داشت.
۲۱. شب قدر در قرآن
قرآن کریم عبارت «ما أَدْراک» را معمولاً در جایی به کار می‌برد که عقل قادر به درک آن نیست؛ مانند «سقر»،⟦۱⟧ «یوم الفصل»⟦۲⟧ و «یوم الدین».⟦۳⟧ استفاده از این تعبیر برای «شب قدر» حاکی از اهمیت ویژه و عظمت این شب عزیز است. یعنی چنان قدر و منزلتی دارد که به وهم و فهم نمی‌آید.
۲۲. عظمت شب قدر
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ ۴
آیهٔ شریفهٔ « » یعنی هر عبادتی در این شب مبارک، ثوابی
برابر با هزار ماه بندگی دارد، بلکه بیشتر. بنابراین از دست دادن هر لحظه از این شب، مساوی است با از دست دادن بیش از هزار لحظهٔ گرانقدر و بی‌مانند.
۲۳. شب قدر و مسیر زندگی
در شب قدر، مسیرها تعیین میشود و راه‌ها آغاز. پس بر روزهدار است که در این شب، دست از التجا و التماس برندارد تا بهترین تقدیر برای او نوشته شود.
۲۴. شب تقدیر
باید به این نکته توجه داشت که مقدرات بندگان در شب قدر نوشته میشود؛ مقدراتی که هم شامل امور دنیوی است و هم شامل مسائل اخروی و سعادت ابدی مؤمن است. بنابراین حتی یک لحظه از این فرصت طلایی را نباید از دست داد؛ زیرا هر لحظهٔ آن به بخشی از سرنوشت ما گره خورده است.
۲۵. آماده سازی برای شب قدر
کسانی که بدون مقدمه وارد شب قدر می‌شوند، قطعاً توفیق کمتری برای استفاده از آن دارند. می‌بایست چنان وارد این شب شد که گویی از تاریکی به چشمهٔ خورشید می‌رسیم. بدون آمادگی روحی و جسمی، مواهب بی‌شمار این شب بی‌مانند را از دست می‌دهیم.
۲۶. آمادگی روحی و جسمی
بهره بردن از شب قدر نیاز به آمادگی جسمی و روحی دارد. باید جسم را با استراحت کافی و کم‌خوری در اول شب برای شب‌زنده‌داری آماده ساخت. در کتاب‌های تاریخی نوشته‌اند: حضرت زهرا نمیگذاشتند اهل خانه در شب قدر بخوابند که مبادا از فیوضات شب قدر بی‌بهره مانند. میفرمودند: «محروم کسی است که از برکات این شب محروم باشد.»⟦۱⟧
۲۷. اوج گرفتن در شبهای قدر
شبهای قدر، شبهای اوج و پرواز معنوی است، شاید بتوان یکی از حکمتهای تدریجی بودن اهمیت شبهای قدر را نیز، آماده شدن برای بهرهمندی از آن دانست. کسی که در شب نوزدهم و بیست و یکم کاهلی و سستی کرده باشد، نمیتواند از شب بیست و سوم استفاده لازم را ببرد؛ شبی که مسیر زندگی بندگان را تغییر داده، سرنوشت انسان را برای یک سال رقم می‌زند.
۲۸. ملکوت شب قدر
تفکر در جنبههای معنوی عبادات و ملکوت آنها از جمله خصلتهای بندگان خوب خدا است. به‌راستی چه مقدار در ملکوت شب قدر تفکر کرده‌ایم؟ هیچ شبی مانند شب قدر چنین رفتوآمدی از فرشتگان در آسمان دنیا به خود ندیده است! بندگان واقعی و خالص خداوند میتوانند به ملکوت این شب که بر عموم مردم پوشیده است، بیندیشند تا شاید اندکی از ملکوت آسمان و زمین را که بر ابراهیم خلیل نمایان گشت، درک کنند.
۲۹. حقیقت سه شب قدر
باید از تنبلی و تن‌آسایی در شبهای قدر دوری کرد؛ چراکه شب قدر حقیقی در این سه شب مخفی است. در برخی روایات⟦۲⟧ آمده است: آنچه خداوند برای بندگان مقدر ساخته، در شب نوزدهم مورد ارزیابی، در شب بیست و یکم تصویب و در شب بیست و سوم تأیید نهایی میشود و این خود انگیزهای برای بندگان خواهد بود که تمام نیروی خود را در شبهای ماه مبارک رمضان جمع کنند تا در قلب این ماه که همان شب قدر است، تهی‌دست نباشند.
۳۰. شب سلام
تعبیر «سَلامٌ هِیَ حَتّی مَطْلَعِ الْفَجْر» در سورهٔ قدر، اشاره به این مطلب دارد که خداوند تمام مصادر شر، از جمله شیطان را در این شب از بندگانش دور می‌کند. به همین دلیل توجه و ارتباط با خداوند در این شب به مراتب راحت تر و عمیقتر از شبهای دیگر است. از این رو است که معصوم(ع) فرموده است: «هر که ماه رمضان را دریابد و آمرزیده نشود، خداوند او را [از رحمت خود] دور گرداند.»⟦۳⟧
۳۱. خلوت گزیدن و حضور در جمع
باید حضور در مراسم احیا و راز و نیاز با خداوند در خلوت و به دور از دیگران، توأمان و با یکدیگر باشد؛ چراکه حضور در جمع دیگر مؤمنان باعث باز شدن درهای رحمت الهی و برآوردن حوائج است. همچنین مناجات با خداوند در خلوت، تضمینی برای مصونیت از ریا و تمرینی برای سخن گفتن عاشقانه با پروردگار عالمیان است.
۳۲. کیفیت مهم است نه کمیت
توجه به کیفیت شبهای احیا بر توجه به کمیت و مقدار آن ترجیح دارد؛ چنانکه دو رکعت نماز خاشعانه، از صدها رکعت نماز بدون خشوع برتر است و نزد خداوند، محبوب‌تر.
۳۳. معیار توفیق
برخی معیار واقعی توفیق را در این شب‌ها، تضرع و گریهٔ فراوان میدانند؛ حال آنکه هدف باید توبهٔ صادقانه از اعمال گذشته باشد؛ حتی اگر اشکی از دیدگان سرازیر نشود. آنچه خدا از ما می‌خواهد، واکنش‌های ظاهری نیست؛
بلکه او خشوع و خضوع حقیقی را می‌بیند.
ناظر قلبیم اگر خاشع بود
گرچه گفتِ لفظ ناخاضع بود
البته گفته‌اند: «رنگ رخسار خبر می‌دهد از سرّ درون.» و «چشم‌ها نخشکید مگر بر اثر سختی دل و دل‌ها سخت نشد، مگر به سبب گناه‌های پی در پی.»۱
۳۴. میزبان مقدرات بندگان
شکی نیست که شب قدر در هر سال تا روز قیامت وجود خواهد داشت و شکی نیست که ملائکه در شب قدر هر سال تقدیر تمام خلق را نازل میکنند. امام صادق(ع) در پاسخ به کسی که پرسیده بود در شب قدر، چه کسانی مقدرات ما را دریافت میکنند، فرمود: اهل بیت پیامبر.۲
۳۵. الطاف خاصهٔ امام عصر(عج)
از مهم‌ترین اعمال شب قدر، توجه مستمر به الطافی است که از طریق امام عصر بر ما جاری می‌گردد. قطعاً ایشان به امت جد بزرگوارشان توجه و عنایتی ویژه دارند؛ آن هم در روزگاری که دشمنان اسلام از هر سو حمله‌ور شده‌اند تا مسلمانان را ضعیف و نابود کنند. پس برای تعجیل فرج باید بسیار دعا کرد که رهایی امت در گرو ظهور ولی
عصر(ع) است.
۱. علل الشرائع، ج۱، ص۸۱: «ما جَفَّتِ الدُّمُوعُ إِلَّا لِقَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَمَا قَسَتِ الْقُلُوبُ إِلَّا
لِكَثْرَةِ ال ُُّذنُوبِ.»
۲. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(ص)، ج۱، ص۲۲۱: «إِنَ اللَّهَ يَقْضِي فِيهَا مَقَادِيرَ تِلْكَ
السَّنَةِ ثُمَّ يَقْذِفُ بِهِ إِلَي الْأَرْضِ فَقُلْتُ إِلَي مَنْ فَقَالَ إِلَي مَنْ تَرَي يَا عَاجِزُ أَوْ يَا ضَعِيفُ.»
۳۶. اهمیت دعای فرج در شب قدر
دعا برای تعجیل در فرج امام غایب(ع)، از بهترین اعمال شب قدر است؛ امامی که ظهورش، گره از کار فروبستهٔ امت می‌گشاید و مظلومان و ستمدیدگان زمین را از چنگ ستم می‌رهاند.
۳۷. نزول رحمت الهی بر جمع مؤمنان
روزه‌داران باید دو گونه مناجات با خداوند در شبهای قدر داشته باشند: در خلوت، به‌خصوص در وقت سحر و خصوصاً در سحر‌های شب قدر؛ و در جلوت و مجالس احیا و با حضور در جمع مؤمنان. زیرا رحمت الهی در اجتماعات ایمانی بیشتر فرود می‌آید. همچنین شایسته است دیگر اعضای خانواده و دوستان را برای آمدن به مجالس سخنرانی و احیا تشویق کنیم. شاید از این رهگذر، دلی را به خدا نزدیک‌تر کنیم.
۳۸. نشانهٔ قبولی اعمال
شایدگویاترین نشانهٔ قبولی اعمال در ماه رمضان و شب قدر، احساس تغییر و تحول در روح و جان است؛ تغییری که نه تنها ما را از ارتکاب گناه بازدارد؛ بلکه نفرت و بیزاری از معصیت را در ما برانگیزد. بدیهی است که بندهای که به این مقام رسیده باشد، نه تنها به گناه نزدیک نخواهد شد، بلکه از تصور معصیت نیز می‌گریزد.
۳۹. آخرین لحظات
ساعات پایانی ماه مبارک رمضان، بهترین زمان برای دعا، توبه و تضرع در پیشگاه خداوند متعال است؛ لحظاتی که ضیافت الهی در حال جمع شدن است و دیگر خواب عبادت و نفسها تسبیح نیست و شیاطین نیز از قل و زنجیر بیرون می‌آیند؛ شیاطینی که با پایان این ماه خود را برای انتقام گرفتن از روزه‌داران آماده می‌سازند.
۴۰. ثمرهٔ پرهیزگاری
این‌گونه نیست که تمام روزه‌داران به هدف اصلی روزهداری دست یافته و میوهٔ این ماه را برداشت کنند. ماه رمضان همچون باغ پر درختی است که گاه باغبان می‌تواند میوهٔ خوبی از این باغ برداشت کند و گاه موفق به برداشت میوه نخواهد شد. روزه داشتن تنها دست کشیدن از خوردن و آشامیدن نیست؛ بلکه تقوا و پرهیزگاری ثمرهٔ اصلی این ماه است؛ ثمرهای که باید تنها در ماه رمضان خلاصه نشود و همهٔ روزها و شبهای سال را دربرگیرد.