جَاءَ رَجُلٌ إِلَى أَمِيرِ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ يَوْمَ اَلْجَمَلِ فَقَالَ يَا عَلِيُّ عَلَى مَا تُقَاتِلُ أَصْحَابَ رَسُولِ اَللَّهِ وَ مَنْ شَهِدَ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اَللَّهِ فَقَالَ عَلِيٌّ آيَةٌ فِي كِتَابِ اَللَّهِ أَبَاحَتْ لِي قِتَالَهُمْ، فَقَالَ وَ مَا هِيَ قَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى «تِلْكَ اَلرُّسُلُ فَضَّلْنٰا بَعْضَهُمْ عَلىٰ بَعْضٍ - مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اَللّٰهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجٰاتٍ - وَ آتَيْنٰا عِيسَى اِبْنَ مَرْيَمَ اَلْبَيِّنٰاتِ وَ أَيَّدْنٰاهُ بِرُوحِ اَلْقُدُسِ وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مَا اِقْتَتَلَ اَلَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ - مِنْ بَعْدِ مٰا جٰاءَتْهُمُ اَلْبَيِّنٰاتُ - وَ لٰكِنِ اِخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ كَفَرَ - وَ لَوْ شٰاءَ اَللّٰهُ مَا اِقْتَتَلُوا وَ لٰكِنَّ اَللّٰهَ يَفْعَلُ مٰا يُرِيدُ» فَقَالَ اَلرَّجُلُ كَفَرَ وَ اَللَّهِ اَلْقَوْمُ. (تفسیر القمی ج۱ ص۷۴)
روز جنگ جمل کسی خدمت امیرمؤمنان(ع) رسید و پرسید: ما به چه حجّتی با اصحاب رسول خدا که مسلمانند می‌جنگیم؟! امیرمؤمنان(ع) پاسخ داد: آیه‌ای در کتاب خدا، چنین جنگی را جایز دانسته. گفت: کدام آیه؟ فرمود: از میان پیامبران، خدا برخی را بر برخی برتری داده، مثلاً خدا با برخی مستقیماً تکلّم کرده، درجات معنوی خاصّی به برخی بخشیده؛ مثلاً به عیسی‌بن‌مریم معجزات روشنی دادیم و او را به‌واسطهٔ روح‌القدُس، تأیید کردیم. اگر خدا به‌زور می‌خواست، مردمی که بعد از پیامبران آمدند با همدیگر نمی‌جنگیدند، آن‌هم بعد از آن‌همه دلیل‌های روشن! ولی آنها دچار اختلاف شدند: عدّه‌ای ایمان آوردند و عدّه‌ای بی‌دین شدند. بله، اگر خدا می‌خواست، با هم نمی‌جنگیدند؛ ولی خدا هرچه بخواهد، میکند(بقره: ۲۵۳) آن مرد که چنین شنید گفت: به خدا آنها که بر تو شمشیر کشیدند کافرند.
أَتَى عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ عَلَيْهِ السَّلاَمُ رَجُلٌ، وَ اِمْرَأَتُهُ عَلَى هَذِهِ اَلْحَالِ، فَبَعَثَ حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ وَ حَكَماً مِنْ أَهْلِهَا وَ قَالَ لِلْحَكَمَيْنِ هَلْ تَدْرِيَانِ مَا تَحْكُمَانِ إِنْ شِئْتُمَا فَرَّقْتُمَا وَ إِنْ شِئْتُمَا جَمَعْتُمَا، فَقَالَ اَلزَّوْجُ لاَ أَرْضَى بِحُكْمِ فُرْقَةٍ وَ لاَ أُطَلِّقُهَا، فَأَوْجَبَ عَلَيْهِ نَفَقَتَهَا وَ مَنَعَهُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَيْهَا، وَ إِنْ مَاتَ عَلَى ذَلِكَ اَلْحَالِ اَلزَّوْجُ وَرِثَتْهُ، وَ إِنْ مَاتَتْ لَمْ يَرِثْهَا، إِذَا رَضِيَتْ مِنْهُ بِحُكْمِ اَلْحَكَمَيْنِ وَ كَرِهَ اَلزَّوْجُ، فَإِنْ رَضِيَ اَلزَّوْجُ وَ كَرِهَتِ اَلْمَرْأَةُ أُنْزِلَتْ بِهَذِهِ اَلْمَنْزِلَةِ، إِنْ كَرِهَتْ لَمْ يَكُنْ لَهَا عَلَيْهِ نَفَقَةٌ وَ إِنْ مَاتَ لَمْ تَرِثْهُ، وَ إِنْ مَاتَتْ وَرِثَهَا حَتَّى تَرْجِعَ إِلَى حُكْمِ اَلْحَكَمَيْنِ. (تفسیر القمی ج۱ ص۱۳۸)
اگر مرد و زنی برای ادامهٔ زندگی دچار مشکل می‌شدند و به امیرمؤمنان(ع) مراجعه می‌کردند طبق آیهٔ فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا [سوره النساء: ۳۵]، برای هر یک حکمی برمی‌گزید و به آنها میگفت به ادامهٔ زندگی حکم کنید یا به جدایی. در نهایت اگر حَکَمین (حُکم به ادامهٔ زندگی میدادند که تکلیف معلوم بود و اگر) حکم به جدایی میدادند ولی شوهر راضی به حکم آنها و طلاق دادن زن نبود، ولی زن راضی به حکم آنها و جدایی بود، از شوهر می‌خواست نفقهٔ زن را همچنان بپردازد ولی با او آمیزش نکند و اگر زن مُرد از او ارث نبرد ولی اگر مَرد بمیرد، زن هم جزء وارثین اوست. اگر زوج به حکم جدایی توسط حکمین راضی بود و زن راضی نبود، در اینصورت زن بخلاف مرد از او ارث نمیبرد و نفقه هم ندارد تا به حکم حکمین راضی شود.
اَلسَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ قَالَ قَالَ أَمِيرُ اَلْمُؤْمِنِينَ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ: سِتَّةٌ لاَ يُقَصِّرُونَ اَلصَّلاَةَ، اَلْجُبَاةُ اَلَّذِينَ يَدُورُونَ فِي جِبَايَتِهِمْ وَ اَلتَّاجِرُ اَلَّذِي يَدُورُ فِي تِجَارَتِهِ مِنْ سُوقٍ إِلَى سُوقٍ، وَ اَلْأَمِيرُ اَلَّذِي يَدُورُ فِي إِمَارَتِهِ وَ اَلرَّاعِي اَلَّذِي يَطْلُبُ مَوَاقِعَ اَلْقَطْرِ وَ مَنْبِتَ اَلشَّجَرِ، وَ اَلرَّجُلُ يَخْرُجُ فِي طَلَبِ اَلصَّيْدِ يُرِيدُ لَهْواً لِلدُّنْيَا، وَ اَلْمُحَارِبُ اَلَّذِي يَقْطَعُ اَلطَّرِيقَ. (تفسیر القمی ج۱ ص۱۴۹)
راوی از امام صادق(ع) از امیرمؤمنان(ع) روایت میکند که چند دسته در سفر نمازشان کامل است: کسی که کارش خراج‌ستانی است و برای ستاندن خراج سفر میکند؛ تاجری که برای تجارتش مدام سفر میکند؛ امیری که باید به اکناف امارتش سفر کند؛ شبانی که گله را در جستجوی مرتع کوچ میدهد؛ کسی که برای تفریح به شکار رفته؛ همچنین کسی که راهزنی میکند.
بَعْضِ رِجالِهِ رَفَعَهُ إِلَی أَمِیرِ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: إِنَّ اَللَّهَ فَرَضَ عَلَیْکُمْ زَکَاةَ جَاهِکُمْ، کَمَا فَرَضَ عَلَیْکُمْ زَکَاةَ مَا مَلَکَتْ أَیْدِیکُمْ. (تفسیر القمی ج۱ ص۱۵۲)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: خداوند زکات آبرو را هم مثل زکات مال واجب کرده است.
قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : إِنَّ أَوَّلَ مَا یُغْلَبُونَ [یُقْلَبُونَ] عَلَیْهِ مِنَ ٱلْجِهَادِ، اَلْجِهَادُ بِأَیْدِیکُمْ ثُمَّ ٱلْجِهَادُ بِأَلْسِنَتِکُمْ، ثُمَّ ٱلْجِهَادُ بِقُلُوبِکُمْ، فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ قَلْبُهُ مَعْرُوفاً، وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً نُکِسَ قَلْبُهُ، فَجُعِلَ أَسْفَلُهُ أَعْلاَهُ فَلاَ یَقْبَلُ خَیْراً. (تفسیر القمی ج۱ ص۲۱۳)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: اولین بخش از جهاد را که به مرور مسلمین وا می‌نهند، جهاد با شمشیر است؛ سپس جهاد با زبان را مُهمَل می‌گذارند و در آخر جهاد با قلب را ترک میکنند. یعنی قلبشان نه معروف را پسندیده می‌داند، نه منکر را ناپسند می‌شمرد. چنین قلبی منکوس(وارونه) شده و دیگر پذیرای خیر نیست.
عن الصادق(ع): إِنَّ أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَانَ یَقُولُ: لاَ خَیْرَ فِي اَلدُّنْیَا إِلاَّ لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ، رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ إِحْسَاناً، وَ رَجُلٍ یَتَدَارَكُ مَنِیَّتَهُ بِالتَّوْبَةِ. (تفسیر القمی ج۱ ص۲۴۲)
امیرمؤمنان(ع) می‌فرمود: خیری در دنیا نیست جز برای دو نفر: کسی که هر روز احسانی برای آخرتش پیش بفرستد و کسی که هر روز با توبه، قدمی از منیّت فاصله بگیرد.
قال أَمِیرِ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : مَا لِلَّهِ آیَةٌ أَکْبَرُ مِنِّي. (تفسیر القمی ج۱ ص۳۰۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: خدا آیتی بزرگتر از من ندارد.
قَرَأَ رَجُلٌ عَلَی أَمِیرِ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ ثُمَّ یَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذٰلِكَ عٰامٌ - فِیهِ یُغٰاثُ اَلنّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ قَالَ وَیْحَكَ أَيَّ شَيْءٍ یَعْصِرُونَ، أَ یَعْصِرُونَ ٱلْخَمْرَ قَالَ اَلرَّجُلُ یَا أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ کَیْفَ أَقْرَؤُهَا قَالَ إِنَّمَا نَزَلَتْ « عٰامٌ فِیهِ یُغَاثُ اَلنَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ » أَيْ یُمْطَرُونَ بَعْدَ سِنِینَ اَلْمَجَاعَةِ وَ اَلدَّلِیلُ عَلَی ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَ أَنْزَلْنٰا مِنَ ٱلْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً. (تفسیر القمی ج۱ ص۳۴۶)
کسی پیش علی(ع) قرائت کرد: فِیهِ یُغٰاثُ اَلنّٰاسُ وَ فِیهِ یَعْصِرُونَ. امیرمؤمنان(ع) فرمود اینطور که خواندی یعنی عصیر(شراب) میگیرند؛ بخوان: عٰامٌ فِیهِ یُغَاثُ اَلنَّاسُ وَ فِیهِ یُعْصَرُونَ. یعنی باران بر ایشان می‌بارد؛ دلیلش هم آیهٔ شریفه است: أَنْزَلْنٰا مِنَ ٱلْمُعْصِرٰاتِ مٰاءً ثَجّٰاجاً.
قَالَ أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : لاَ تَخْلُو ٱلْأَرْضُ مِنْ إِمَامٍ قَائِمٍ بِحُجَّةِ اَللَّهِ، إِمَّا ظَاهِرٍ مَشْهُورٍ وَ إِمَّا خَائِفٍ مَقْهُورٍ، لِئَلاَّ یَبْطُلَ حُجَجُ اَللَّهِ وَ بَیِّنَاتُهُ. (تفسیر القمی ج۱ ص۳۵۹)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: زمین از امامی که حجّت خدا باشد خالی نمی‌ماند. یا آن امام ظاهر و مشهور است، یا خائف و مقهور. اگر اینطور نباشد حجّت تمام نمیشود و راه خدا مشخص نمی‌گردد.
قَالَ اَلصَّادِقُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : إِنَّ أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَانَ جَالِساً بَیْنَ یَدَيْ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَقَالَ لَهُ قُلْ یَا عَلِیُّ اَللَّهُمَّ اِجْعَلْ لِي فِي قُلُوبِ ٱلْمُؤْمِنِینَ وُدّاً فَأَنْزَلَ اَللَّهُ: إِنَّ اَلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا اَلصَّالِحٰاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ اَلرَّحْمٰنُ وُدًّا. (تفسیر القمی ج۲ ص۵۶)
امام صادق(ع) فرمود: امیرمؤمنان(ع) در کنار رسول خدا(ص) نشسته بود که رسول خدا فرمود: ای علی، دعا کن و بگو خدایا، محبت مؤمنان را در دل من بینداز! در این زمان آیه نازل شد که: کسانیکه ایمان داشته و نیکی کنند، خدا محبتشان را به دلها میاندازد.
أَبِي ٱلْجَارُودِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : فِي قَوْلِهِ: «مٰا جَعَلَ اَللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِي جَوْفِهِ» قَالَ عَلِیُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : لاَ یَجْتَمِعُ حُبُّنَا وَ حُبُّ عَدُوِّنَا فِي جَوْفِ إِنْسَانٍ. (تفسیر القمی ج۲ ص۱۷۱)
امام باقر(ع) ذیل آیهٔ "مٰا جَعَلَ اَللّٰهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَیْنِ فِي جَوْفِهِ" از امیرمؤمنان(ع) روایت میکند که محبت ما و محبت دشمن ما، هرگز در دلی جمع نمیشود.
قَالَ أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فِي کِتَابِهِ اَلَّذِي کَتَبَهُ إِلَی شِیعَتِهِ یَذْکُرُ فِیهِ خُرُوجَ عَائِشَةَ إِلَی ٱلْبَصْرَةِ وَ عِظَمَ خَطَإٍ طَلْحَةَ وَ اَلزُّبَیْرِ فَقَالَ: «ثَلاَثُ خِصَالٍ مَرْجَعُهَا عَلَی اَلنَّاسِ فِي کِتَابِ اَللَّهِ اَلْبَغْيُ وَ ٱلْمَکْرُ وَ اَلنَّکْثُ، قَالَ اَللَّهُ: «یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ» وَ قَالَ: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ» وَ قَالَ: «وَ لاٰ یَحِیقُ ٱلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ» وَ قَدْ بَغَیَا عَلَیْنَا وَ نَکَثَا بَیْعَتِي وَ مَکَرَا بِي. (تفسیر القمی ج۲ ص۱۷۱)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: طبق کتاب خدا، سه خصلت است که عواقبش مستقیماً دامنگیر انسان میشود: ستم، مکر، و شکستن عهد و پیمان. چنانکه خدا فرموده: «یٰا أَیُّهَا اَلنّٰاسُ إِنَّمٰا بَغْیُکُمْ عَلیٰ أَنْفُسِکُمْ» و فرموده: «فَمَنْ نَکَثَ فَإِنَّمٰا یَنْکُثُ عَلیٰ نَفْسِهِ» و فرموده: «وَ لاٰ یَحِیقُ ٱلْمَکْرُ اَلسَّیِّئُ إِلاّٰ بِأَهْلِهِ». طلحه و زبیر هر سه را با هم نسبت به من انجام دادند و نابود شدند.
عَبْدِ ٱلْمَلِكِ بْنِ هَارُونَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ قَالَ: لَمَّا بَلَغَ أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَمْرُ مُعَاوِیَةَ وَ أَنَّهُ فِي مِائَةِ أَلْفٍ قَالَ مِنْ أَيِّ ٱلْقَوْمِ قَالُوا مِنْ أَهْلِ اَلشَّامِ ، قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لاَ تَقُولُوا مِنْ أَهْلِ اَلشَّامِ وَ لَکِنْ قُولُوا مِنْ أَهْلِ اَلشُّومِ. (تفسیر القمی ج۲ ص۲۶۸)
امام صادق(ع) فرمود: به امیرمؤمنان(ع) که گفتند معاویه صد هزار سپاهی از اهل شام بسیج کرده و عزم جنگ نموده، فرمود: نگویید اهل شام، اینها اهل شوم‌اند!
اَلْأَصْبَغِ بْنِ نُبَاتَةَ عَنْ أَمِیرِ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنِّي أُحَدِّثُکُمْ بِحَدِیثٍ یَنْبَغِي لِکُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ یَعِیَهُ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَیْنَا فَقَالَ: مَا عَاقَبَ اَللَّهُ عَبْداً مُؤْمِناً فِي هَذِهِ اَلدُّنْیَا إِلاَّ کَانَ اَللَّهُ أَحْلَمَ وَ أَمْجَدَ وَ أَجْوَدَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِي عِقَابِهِ یَوْمَ ٱلْقِیَامَةِ وَ مَا سَتَرَ اَللَّهُ عَلَی عَبْدٍ مُؤْمِنٍ فِي هَذِهِ اَلدُّنْیَا وَ عَفَا عَنْهُ إِلاَّ کَانَ اَللَّهُ أَمْجَدَ وَ أَجْوَدَ وَ أَکْرَمَ مِنْ أَنْ یَعُودَ فِي عُقُوبَتِهِ یَوْمَ ٱلْقِیَامَةِ ، ثُمَّ قَالَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: وَ قَدْ یَبْتَلِي اَللَّهُ ٱلْمُؤْمِنَ بِالْبَلِیَّةِ فِي بَدَنِهِ أَوْ مَالِهِ أَوْ وُلْدِهِ أَوْ أَهْلِهِ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ اَلآیَةَ «وَ مٰا أَصَابَکُمْ مِنْ مُصِیبَةٍ...» إلخ» وَ حَثَا بِیَدِهِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ. (تفسیر القمی ج۲ ص۲۷۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: چیزی میگویم که سزاوار است مؤمن یاد بگیرد و آویزهٔ گوشش کند. خدا اگر بندهٔ مؤمنش را در دنیا عقوبت کند، بزرگوار و کریم‌تر از آنست که در قیامت دوباره عقوبتش کند. همین بیماری‌ها و مشکلات مالی و گرفتاریهای خانوادگی، عقوبت دنیایی مؤمن است. سپس فرمود: همچنین آن گناهان مؤمن را که خداوند در دنیا مستور داشته و آشکار نکرده، بزرگوار و کریم‌تر از آنست که در قیامت آشکار سازد و عقوبت نماید.
أَبِي إِسْحَاقَ عَنِ ٱلْحَارِثِ عَنْ عَلِيٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: قَالَ فِي خَلِیلَیْنِ مُؤْمِنَیْنِ وَ خَلِیلَیْنِ کَافِرَیْنِ وَ مُؤْمِنٍ غَنِيٍّ وَ مُؤْمِنٍ فَقِیرٍ وَ کَافِرٍ غَنِيٍّ وَ کَافِرٍ فَقِیرٍ، فَأَمَّا ٱلْخَلِیلاَنِ ٱلْمُؤْمِنَانِ فَتَخَالاَّ حَیَاتَهُمَا فِي طَاعَةِ اَللَّهِ وَ تَبَاذَلاَ عَلَیْهَا وَ تَوَادَّا عَلَیْهَا فَمَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ صَاحِبِهِ فَأَرَاهُ اَللَّهُ مَنْزِلَهُ فِي ٱلْجَنَّةِ یَشْفَعُ لِصَاحِبِهِ، فَقَالَ یَا رَبِّ خَلِیلِي فُلاَنٌ کَانَ یَأْمُرُنِي بِطَاعَتِكَ وَ یُعِینُنِي عَلَیْهَا وَ یَنْهَانِي عَنْ مَعْصِیَتِكَ فَثَبِّتْهُ عَلَی مَا ثَبَّتَنِي عَلَیْهِ مِنَ ٱلْهُدَی حَتَّی تُرِیَهُ مَا أَرَیْتَنِي فَیَسْتَجِیبُ اَللَّهُ لَهُ حَتَّی یَلْتَقِیَا عِنْدَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَیَقُولُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ جَزَاكَ اَللَّهُ مِنْ خَلِیلٍ خَیْراً کُنْتَ تَأْمُرُنِي بِطَاعَةِ اَللَّهِ وَ تَنْهَانِي عَنْ مَعْصِیَةِ اَللَّهِ، وَ أَمَّا ٱلْکَافِرَانِ فَتَخَالاَّ بِمَعْصِیَةِ اَللَّهِ وَ تَبَاذَلاَ عَلَیْهَا وَ تَوَادَّا عَلَیْهَا فَمَاتَ أَحَدُهُمَا قَبْلَ صَاحِبِهِ فَأَرَاهُ اَللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی مَنْزِلَهُ فِي اَلنَّارِ فَقَالَ یَا رَبِّ فُلاَنٌ خَلِیلِي کَانَ یَأْمُرُنِي بِمَعْصِیَتِكَ وَ یَنْهَانِي عَنْ طَاعَتِكَ فَثَبِّتْهُ عَلَی مَا ثَبَّتَنِي عَلَیْهِ مِنَ ٱلْمَعَاصِي حَتَّی تُرِیَهُ مَا أَرَیْتَنِي مِنَ ٱلْعَذَابِ فَیَلْتَقِیَانِ عِنْدَ اَللَّهِ یَوْمَ ٱلْقِیَامَةِ یَقُولُ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ جَزَاكَ اَللَّهُ مِنْ خَلِیلٍ شَرّاً کُنْتَ تَأْمُرُنِي بِمَعْصِیَةِ اَللَّهِ وَ تَنْهَانِي عَنْ طَاعَةِ اَللَّهِ قَالَ ثُمَّ قَرَأَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ «اَلْأَخِلاَّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ ٱلْمُتَّقِینَ» وَ یُدْعَی بِالْمُؤْمِنِ ٱلْغَنِيِّ یَوْمَ ٱلْقِیَامَةِ إِلَی ٱلْحِسَابِ یَقُولُ اَللَّهُ تَبَارَكَ وَ تَعَالَی عَبْدِي! قَالَ: لَبَّیْكَ یَا رَبِّ قَالَ أَ لَمْ أَجْعَلْكَ سَمِیعاً وَ بَصِیراً وَ جَعَلْتُ لَكَ مَالاً کَثِیراً قَالَ: بَلَی یَا رَبِّ، قَالَ: فَمَا أَعْدَدْتَ لِلِقَائِي قَالَ: آمَنْتُ بِكَ وَ صَدَّقْتُ رَسُولَكَ وَ جَاهَدْتُ فِي سَبِیلِكَ، قَالَ: فَمَا ذَا فَعَلْتَ فِیمَا آتَیْتُكَ قَالَ: أَنْفَقْتُ فِي طَاعَتِكَ، قَالَ: مَا ذَا أَوْرَثْتَ فِي عَقِبِكَ قَالَ: خَلَقْتَنِي وَ خَلَقْتَهُمْ وَ رَزَقْتَنِي وَ رَزَقْتَهُمْ وَ کُنْتَ قَادِراً عَلَی أَنْ تَرْزُقَهُمْ کَمَا رَزَقْتَنِي فَوَکَلْتُ عَقِبِي إِلَیْكَ فَیَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقْتَ فَلَوْ تَعْلَمُ مَا لَكَ عِنْدِي لَضَحِکْتَ کَثِیراً. ثُمَّ یُدْعَی بِالْمُؤْمِنِ ٱلْفَقِیرِ فَیَقُولُ یَا عَبْدِي فَیَقُولُ لَبَّیْكَ یَا رَبِّ فَیَقُولُ مَا ذَا فَعَلْتَ فَیَقُولُ یَا رَبِّ هَدَیْتَنِي لِدِینِكَ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ کَفَفْتَ عَنِّي مَا لَوْ بَسَطْتَهُ لَخَشِیتُ أَنْ یَشْغَلَنِي عَمَّا خَلَقْتَنِي لَهُ، فَیَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ صَدَقْتَ عَبْدِي لَوْ تَعْلَمُ مَا لَكَ عِنْدِي لَضَحِکْتَ کَثِیراً، ثُمَّ یُدْعَی بِالْکَافِرِ ٱلْغَنِيِّ فَیَقُولُ مَا أَعْدَدْتَ لِلِقَائِي فَیَعْتَلُّ، فَیَقُولُ: مَا ذَا فَعَلْتَ فِیمَا آتَیْتُكَ فَیَقُولُ وَرَّثْتُهُ عَقِبِي فَیَقُولُ مَنْ خَلَقَكَ فَیَقُولُ أَنْتَ فَیَقُولُ مَنْ خَلَقَ عَقِبَكَ فَیَقُولُ أَنْتَ، فَیَقُولُ: أَ لَمْ أَكُ قَادِراً عَلَی أَنْ أَرْزُقَ عَقِبَكَ کَمَا رَزَقْتُكَ فَإِنْ قَالَ نَسِیتُ، هَلَكَ، وَ إِنْ قَالَ لَمْ أَدْرِ مَا أَنْتَ هَلَكَ، فَیَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَوْ تَعْلَمُ مَا لَكَ عِنْدِي لَبَکَیْتَ کَثِیراً، قَالَ ثُمَّ یُدْعَی بِالْکَافِرِ ٱلْفَقِیرِ فَیَقُولُ یَا اِبْنَ آدَمَ مَا فَعَلْتَ فِیمَا أَمَرْتُكَ فَیَقُولُ: اِبْتَلَیْتَنِي بِبَلاَءِ اَلدُّنْیَا حَتَّی أَنْسَیْتَنِي ذِکْرَكَ وَ شَغَلْتَنِي عَمَّا خَلَقْتَنِي لَهُ، فَیَقُولُ لَهُ فَهَلاَّ دَعَوْتَنِي فَأَرْزُقَكَ وَ سَأَلْتَنِي فَأُعْطِیَكَ فَإِنْ قَالَ یَا رَبِّ نَسِیتُ هَلَكَ، وَ إِنْ قَالَ: لَمْ أَدْرِ مَا أَنْتَ هَلَكَ، فَیَقُولُ لَهُ: لَوْ تَعْلَمُ مَا لَكَ عِنْدِي لَبَکَیْتَ کَثِیراً. (تفسیر القمی ج۲ ص۲۸۷)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: دو نفر مؤمنی که در این دنیا با هم دوست بوده‌اند و دوستی شان در راه طاعت خدا بوده و برای خدا به هم خوبی می‌کرده‌اند، وقتی یکی از آنها پیشتر از دنیا میرود و بهشت را به چشم می‌بیند، برای دوستش شفاعت میکند و میگوید خدایا فلان دوستم مشوّق من به طاعت بود و در طاعت کمکم می‌کرد، همانطور که مرا ثابت قدم نگاه داشتی تا بهشت را به چشم دیدم، او را هم ثابت قدم نگه دار تا بهشتی شود. و خدا چنین دعایی را مستجاب میکند و هر دو خدا را ملاقات میکنند درحالیکه برای هم خیرخواه‌اند و از هم راضی.
اما دو دوست کافر که دوستی شان در معصیت خدا شکل گرفته و در معصیت یاور هم بوده‌اند، وقتی یکی زودتر می‌میرد و عذاب را به چشم می‌بیند، میگوید: خدایا فلان کس باعث بدبختی من شد و مرا به عصیان تو کشاند. خدایا عاقبتِ او را هم به عذاب ختم بفرما. پس هر دو در قیامت خدا را ملاقات میکنند درحالیکه دشمن هم‌اند. این است معنای آیهٔ "اَلْأَخِلاَّءُ یَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ ٱلْمُتَّقِینَ".
همچنین روز قیامت مؤمن ثروتمند را میآورند و از او می‌پرسند با مالی که به تو عطا کردیم چه برای لقاء خدا پیش فرستادی؟ میگوید: خدایا، در راهت مجاهده کردم و در طاعتت انفاق نمودم. می‌پرسند برای ورّاث چه گذاشتی؟ میگوید: آنها را به تو سپردم چون می‌دانستم به آنها هم مثل من اگر بخواهی مال خواهی داد. پاسخ می‌شنود: راست گفتی! حالا به بهشت برو.
و مؤمن فقیر را میآورند و می‌پرسند تو چه؟ میگوید: خدایا، خلقم کردی و هدایتم نمودی. روزی را هم بقدری برایم گشودی که کفاف من باشد، مبادا مشغولِ آن شوم. خدا میگوید: راست گفتی! تو هم به بهشت برو.
و کافر ثروتمند را میآورند و میگویند: تو برای امروز در چنته چه داری؟ میگوید هیچ؛ همه را برای وارثان گذاشتم، خودم هم کار خوبی نکردم. میگویند: مگر ما قادر نبودیم که به آنها هم مثل تو روزی بدهیم؟! اگر بگوید متوجه این نکته نبودم، هلاک میشود و اگر بگوید اصلاً خدا را نمی‌شناختم، باز علیه خود اقرار کرده و هلاک میشود. پس او را به جهنم حواله میدهند.
و کافر فقیر را میآورند و میگویند: تو چه میگویی؟ میگوید: آنقدر در دنیا، بلا بر سرم ریختی که تو را فراموش کردم و یادم رفت برای چه خلق شده‌ام! گویند: نمی‌توانستی دست به آسمان برداری و دعا کنی تا بلا را از تو بردارم و روزی‌ات دهم؟ اگر بگوید یادم نبود، علیه خود اعتراف کرده و اگر بگوید اصلاً تو را نمی‌شناختم، باز خلاف فطرت حرف زده و علیه خود اعتراف کرده. پس او را هم به جهنم حوالت میدهند.
عنهم(ع): أَمَرَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَمِیرَ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَنْ یُعَلِّمَ الجِنَّ وَ یُفَقِّهَهُمْ فَمِنْهُمْ مُؤْمِنُونَ وَ مِنْهُمْ کَافِرُونَ وَ نَاصِبُونَ وَ یَهُودُ وَ نَصَارَی وَ مَجُوسُ وَ هُمْ وُلْدُ ٱلْجَانِّ. (تفسیر القمی ج۲ ص۲۹۹)
امام(ع) فرمود: وقتی تعدادی از جنّیان ایمان آوردند، رسول خدا(ص) امیرمؤمنان(ع) را مأمور تعلیم آنها و تفهیم دین به آنها نمود. بعضی از جنّیان مؤمن‌اند و بعضی کافر و حتی بعضی دشمن اهل‌بیت(ع)اند. بعضی هم مسیحی یا یهودی یا مجوس‌اند.
اَلْحَسَنِ بْنِ ٱلْعَبَّاسِ ٱلْحَرِیشِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قَالَ: قَالَ أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِي ٱلْمَسْجِدِ وَ اَلنَّاسُ مُجْتَمِعُونَ بِصَوْتٍ عَالٍ «اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ» فَقَالَ لَهُ اِبْنُ عَبَّاسٍ : یَا أَبَا ٱلْحَسَنِ لِمَ قُلْتَ مَا قُلْتَ قَالَ قَرَأْتُ شَیْئاً مِنَ ٱلْقُرْآنِ ، قَالَ لَقَدْ قُلْتَهُ لِأَمْرٍ، قَالَ نَعَمْ إِنَّ اَللَّهَ یَقُولُ فِي کِتَابِهِ «وَ مٰا آتٰاکُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا» أَ فَتَشْهَدُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ اِسْتَخْلَفَ فُلاَناً قَالَ: مَا سَمِعْتُ رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَوْصَی إِلاَّ إِلَیْكَ، قَالَ: فَهَلاَّ بَایَعْتَنِي قَالَ: اِجْتَمَعَ اَلنَّاسُ عَلَیْهِ فَکُنْتُ مِنْهُمْ، فَقَالَ أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ کَمَا اِجْتَمَعَ أَهْلُ ٱلْعِجْلِ عَلَی ٱلْعِجْلِ هَاهُنَا فُتِنْتُمْ. (تفسیر القمی ج۲ ص۳۰۱)
راوی گوید امیرمؤمنان(ع) در روزهای پس رحلت پیامبر(ص) روزی در مسجدالنبی، بلند طوریکه همه بشنوند، قرائت کرد: اَلَّذِینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللهِ أَضَلَّ أَعْمٰالَهُمْ. ابن‌عباس گفت: یا ابالحسن، منظورت چیست؟ فرمود: آیه‌ای خواندم. ابن‌عباس گفت: نخیر؛ منظوری داشتی! امیرمؤمنان(ع) فرمود: بله، منظوری داشتم! مگر خدا نفرموده: وَ مٰا آتٰاکُمُ اَلرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ مٰا نَهٰاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا؟ آیا تو شاهد این بودی که پیامبر، ابوبکر را جانشین خویش قرار دهد؟ ابن عباس گفت: نه؛ رسول خدا(ص) وصیّتش جانشینی تو بود. علی(ع) فرمود: پس خودِ تو، چرا با ابوبکر بیعت کردی؟! ابن‌عباس گفت: مردم نظرشان این بود؛ من هم یکی از مردمم. نمیتوانم خلاف نظر جمع حرکت کنم. امیرمؤمنان(ع) فرمود: مردم بر کاری مجتمع شدند، تو هم همراه شدی! درست مثل ماجرای گوساله‌پرستیِ بنی‌اسرائیل. ریشهٔ بدبختی همین است.
اَلْکَرْخِيِّ عن أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : مَنَعَ عَلِیّاً آیَةٌ مِنْ کِتَابِ اَللَّهِ: «لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً» إِنَّهُ کَانَ لِلَّهِ وَدَائِعُ مُؤْمِنُونَ فِي أَصْلاَبِ قَوْمٍ کَافِرِینَ وَ مُنَافِقِینَ فَلَمْ یَکُنْ عَلِيٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ لِیَقْتُلَ الآبَاءَ حَتَّی یَخْرُجَ ٱلْوَدَائِعُ فَلَمَّا خَرَجَ ظَهَرَ عَلَی مَنْ ظَهَرَ وَ قَتَلَهُ، وَ کَذَلِكَ قَائِمُنَا أَهْلَ ٱلْبَیْتِ لَمْ یَظْهَرْ أَبَداً حَتَّی تَخْرُجَ وَدَائِعُ اَللَّهِ فَإِذَا خَرَجَتْ یَظْهَرُ عَلَی مَنْ یَظْهَرُ فَیَقْتُلُهُ. (تفسیر القمی ج۲ ص۳۱۶)
راوی گوید امام صادق(ع) فرمود: علی(ع) را آیهٔ "لَوْ تَزَیَّلُوا لَعَذَّبْنَا اَلَّذِینَ کَفَرُوا مِنْهُمْ عَذٰاباً أَلِیماً" مانع شد که در کشتن مخالفین شتاب کند. آری، امانت‌های مؤمنی در نسل آن کافرین و منافقین بودند که باید به دنیا می‌آمدند و هنوز هم باید به دنیا بیایند و تا این اتفاق نیافتد قائم ما خروج نمی‌کند.
قَالَ أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : یَا أَیُّهَا اَلنَّاسُ کُلُّ اِمْرِئٍ مُلاَقٍ فِي فِرَارِهِ مَا مِنْهُ یَفِرُّ: وَ ٱلْأَجَلُ مَسَاقُ اَلنَّفْسِ إِلَیْهِ، وَ ٱلْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ. (تفسیر القمی ج۲ ص۳۶۶)
امیرمؤمنان(ع) فرمود: ای مردم، هرکس از هر چه بگریزد، روزی با آن روبرو خواهد شد. روزگار انسان را بسوی آنچه از آن میگریزد سوق میدهد و گریختن خودش باعث رویارویی است.
کَانَ عَلِيٌّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَخَذَ بِهِمْ عَلَی غَیْرِ اَلطَّرِیقِ اَلَّذِي أَخَذَا فِیهِ فَعَلِمَا أَنَّهُ یَظْفَرُ بِالْقَوْمِ فَقَالَ عَمْرُو بْنُ ٱلْعَاصِ لِفُلاَنٍ إِنَّ عَلِیّاً غُلاَمٌ حَدَثٌ لاَ عِلْمَ لَهُ بِالطَّرِیقِ وَ هَذَا طَرِیقٌ مُسْبِعٌ لاَ یُؤْمَنُ فِیهِ اَلسِّبَاعُ، فَمَشَیَا إِلَیْهِ وَ قَالاَ لَهُ یَا أَبَا ٱلْحَسَنِ هَذَا اَلطَّرِیقُ اَلَّذِي أَخَذْتَ فِیهِ طَرِیقٌ مُسْبِعٌ فَلَوْ رَجَعْتَ إِلَی اَلطَّرِیقِ فَقَالَ لَهُمَا أَمِیرُ ٱلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : إِلْزَمَا رِحَالَکُمَا وَ کُفَّا عَمَّا لاَ یَعْنِیکُمَا وَ اِسْمَعَا وَ أَطِیعَا فَإِنِّي أَعْلَمُ بِمَا أَصْنَعُ فَسَکَتَا. (تفسیر القمی ج۲ ص۴۳۹)
در جنگ ذات‌السلاسل، علی(ع) لشکر را از بیراهه بسوی دشمن حرکت داد. عمروعاص که قبلاً فرمانده لشکر بود و رسول خدا(ص) معزولش کرده بود، دانست که اینبار لشکر اسلام پیروز میشود. لذا شروع کرد شایع کردن که این راه، پر از کفتار و شیر است. تا مسلمین از علی(ع) تمرّد کنند. خودش هم به اتفاق کسی پیش علی(ع) آمد و گفت: یاابالحسن، این راه خطرناک است. علی(ع) به آنها گفت: راهتان را بروید و در چیزی که به شما مربوط نیست دخالت نکنید. گوش به فرمان و مطیع باشید. میدانم دارم چه می‌کنم. پس آنها ساکت شدند.
توضیح: در سال هشتم هجری، پس از جنگ خیبر و پیش از فتح مکّه پیرمردی به مدینه نزد پیامبر آمد و گفت نصیحتی برای تو دارم! پیامبر(ص) فرمود نصیحتت را بگو. پیرمرد گفت عدّه زیادی از قبیله بنی‌سُلیم و عامله و قُضاعه هم پیمان شده و در وادی رمل در راه مدینه به شامات، اردو زده‌اند، هر که را که به آن سو میرود اسیر میکنند و در حال طراحی نقشه شبیخون زدن به اطراف مدینه‌اند. پیامبر(ص) دستور داد مسلمین در مسجد اجتماع کنند و خواست سپاهی تشکیل شده به آن سو برود. عدّه زیادی داوطلب شدند، پیامبر(ص) میان ایشان قرعه کشید و عده‌ای حدود سیصد نفر را انتخاب کرد و یکی از صحابه را که در برخی نقلها ابوبکر گفته شده و در برخی عمروعاص، به رهبری ایشان تعیین نمود. سپاه بسوی وادی رمل براه افتاد و چون با دشمن روبرو گشت با تحمّل عدّه‌ای کشته عقب نشست و پیکی به مدینه فرستاد که عدّه دشمن بیش از آنچیزی است که گمان میرفته. پیامبر(ص) دویست نفر دیگر را به فرماندهی ابوعُبیدهٔ جرّاح به کمک ایشان فرستاد. وقتی نیروی کمکی رسید میان عمروعاص و ابوعبیده بر سر پیش‌نمازی و فرماندهی بر سپاه اختلاف افتاد. عمروعاص میگفت تو نیروی کمکی هستی و تحت امر منی و ابوعبیده میگفت تو کاری از پیش نبرده‌ای لذا رسول‌خدا مرا به فرماندهی نشانده. در گیر و دار این اختلاف کار جنگ معطّل ماند. خبر که به پیامبر رسید دستور بازگشت کل سپاه را داد. وقتی سپاه به مدینه رسید پیامبر(ص) ایشان را تجدید آرایش نمود و اینبار علی(ع) را به امارت گمارد. علی(ع) برخلاف انتظار، سپاه را از راه عراق حرکت داد و چند روز از بیراهه برد تا سحرگاه روز جنگ در پشت دشمن مستقرّ کرد. دشمن که انتظار مواجه با مسلمین را از پشت سر و خلاف جهت مدینه نداشت دیده‌بانی نیز در این جهت نگذاشته بود و لذا به گمان اینکه فعلا مسلمین از جنگ منصرف گشته‌اند آمادگی خود را از دست داده و در حال استراحت بود. در چنین وضعی امام(ع) دستور داد لشکریان در تاریکی سحر و ناغافل بر دشمن هجوم آورند. در مدت کمی لشکر اشرار تار و مار گشته، عدّه زیادی از ایشان اسیر و به زنجیر(سلسله) کشیده شده و بسوی مدینه حرکت داده شدند.