فصل دوم · بخش سوم

نورانیّت قلب

استاد عارف نوعاً در آثار اذکار می‌فرمود: «برای نورانیّت قلب خوب است». امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌فرمود: «ذکر (یاد خدا) روشنایی و آگاهی است. ذکر، سینه (دل) را می‌گشاید. ذکر درون‌ها را روشن می‌کند. میوه ذکر روشن شدن دل‌هاست».

تکیه‌کلام استاد عارف «نورانیّت قلب» بود و روایات بسیاری در تأیید این نکته دقیق است.

تواضع عارف

مرحوم عارف بالله آقای قاضی مراسم روضه‌خوانی بر پا می‌کرد و طبقات مختلف مردم اعم از کاسب و بزرگان علم و عوام در مجلس ایشان شرکت می‌نمودند. هرگاه افراد قصد خروج از مجلس داشتند، کفش‌های آنان را مرتب می‌کرد و گاهی جلو پای صاحبانشان می‌گذاشت. یکی از مخالفان این کار می‌گفت: «رفتن به روضه ایشان مشکل است. چون دست به کارهایی می‌زند که متناسب با شخصیت علمی و اجتماعی او نیست. چه‌بسا تواضعات ایشان برای عوام، موجب می‌شود دیگر منزلتی برای اهل علم قائل نشوند. با این کارش از منزلت اهل علم کاسته می‌شود».

نابینا

از پیامبر صلی‌الله علیه و آله نقل شده که خداوند فرموده است: «ای جبرئیل! پاداش کسی که از دو چشم محروم شود، چیست؟» عرض کرد: «منزّهی تو! ما علم نداریم، مگر آن‌که تو به ما علم بیاموزی .» فرمود: «پاداش او جاودان در خانه من بودن و به رخسار من نظر کردن است».

کنگره ننشینیم

گر قصد جفا داری، اینک من و اینک سر **** ور راه وفا داری، جان در قدمت ریزم

گر بی تو بوَد جنّت، بر کنگره ننشینم **** ور با تو بوَد دوزخ، در سلسله آویزم

معرفت نفس

استاد عارف حدیث پیامبر صلی‌الله علیه و آله را که فرمود «مَن عَرَفَ نَفسه فَقَد عَرَفَ رَبه: هر کس خود را شناخت خدای خود می‌شناسد.» را می‌خواند و به افراد هشدار می‌داد که توحید از معرفت نفس برمی‌خیزد.

قلب یا حرم خدا

استاد عارف می‌فرمود: «القلب حرم الله فلا تسکن فی حرم الله غیر الله: قلب، حرم خداست. در حرم خدا، غیر خدا را ساکن مکن».

جذبه یا برهان یقینی

اگر نور هدایت از عنایت الهی نصیب انسان گردد، یا از راه جذبه است و یا از راه دلیل و حجت شامل حال انسان می‌شود. این‌چنین بنده‌ای دلش با نور حق هم راز گشته و از نقطه وحدت آمده و با عبور از کثرات و منازل، سیر صعودی را بپیماید و به همان مبدأ بازگردد.

اگر جذبه یا دلیل یقینی که راه انبیا بوده، نصیبش گردد به ایمان یقینی راه یابد. به جذبه و برهان یقینی انسان از زندان طبیعت سخت برمی‌گردد و به‌سوی مقامات عالیه ابرار ترقّی و وصول یابد.

آیة الکرسی

استاد عارف، آیة الکرسی را مرتب می‌خواند، روزی 100 تا 150 بار می‌خواند. به عدد 313 هم برای کسی خوانده بود و عدد 21 را برای حافظه می‌فرمود.

تهلیل

انسان باید در گفتن «لا اله» به زبان، از دل خیال غیر را بیرون و محو سازد و در گفتن «الاّ الله» توجّه کلّی قلباً به‌جانب حق نماید.

امام صادق علیه‌السلام فرمود: «هر کس 100 مرتبه لااله‌الاالله بگوید، آن روز برترین مردم از نظر عمل می‌باشد».

از این حدیث به‌خوبی استفاده می‌شود که گفتن تهلیلِ با توجه، چه آثار عملی روی قلب دارد!

دفع خطورات قلبیّه

به جهت رفع وسوسه نفس و خطورات قلبیه که لازمه طبع بشری است، باید که سالک مکرّر مداومت بر این ذکر کند. «لاحول و لا قوّة الاّ بالله العلی العظیم» که از دستورالعمل‌های عارف بالله آقامحمّد بیدآبادی می‌باشد.

گرفتگی زبان

گرفتگی زبان عاشق در حضور معشوق، خود نوعی بلاغت است.

طالب اویی

درست شد که به یک دل دو دوست نتوان داشت **** به ترک خویش بگو ای که طالب اویی

همین‌که پای نهادی بر آستانه عشق **** به دست باش که دست از جهان فرو شویی

ارواح مؤمنین

استاد عارف در وادی‌السلام به رفیقش فرمود: «ارواح مؤمنین را ببین.» می‌گفت: «آقا من نمی‌بینم.» ایشان می‌فرمود: «ببین مؤمنین حلقه‌حلقه نشسته‌اند!»

نماز شب و بندگی

استاد عارف در توصیه‌ای برای طلبه‌ها که مقصدشان امام زمان علیه‌السلام باشد، فرمود: «نماز شب، بندگی.»

هرگز نمازی

عارف شبستری گوید: تا خود را به کلّی فانی در حق نکنی، نماز که معراج مؤمن است کی نماز حقیقی، کامل و قبول شود؟! چون روحت از همه عیب‌ها و آلودگی‌ها پاک شد، آن گه نمازت نماز واقعی گشته و نور چشم شود که پیامبر صلی‌الله علیه و آله فرمود: «نور چشمم نماز است».

تو خود را تا به کلّی در نبازی **** نمازت کی شود هرگز نمازی؟

چو ذاتت پاک گردد از هم شین **** نمازت گردد آنگه قرّة العین

یک دم عنایت

توسّل به امیرالمؤمنین علیه السلام

استاد عارف می‌فرمود که در خیلی از توسلاتش با توجه به امیرالمؤمنین علیه‌السلام به نتیجه می‌رسید.

شهرت و مقام کمینگاه شیطان است

مرحوم عارف بالله آقای قاضی از احوالات یکی از یاران (تلامذه) که به آذربایجان سفر کرده بود، پرسید و چنین شنید که حال او بسیار خوب است و در منطقه سکونت خود دارای مقامی والا و شهرتی گسترده می‌باشد و سخت به تهذیب اخلاق و تربیت نفوس و ترغیب به انجام تکالیف شرعیه مشغول است.

ایشان فرمود: «لا حول و لا قوّة إلاّ بالله، شهرت و مقام برای امثال ما از کمینگاه‌های شیطان است».

ای نسیم سحری

سرّ الهی

استاد عارف می‌فرمود: «دیدن امام زمان سرّ الهی است» (که نباید فاش شود).

دل گاهی

دل به اختلاف اسماء و صفات در اضطراب و اختلاف ظهور می‌کند.

دل همانند چشم مخمور معشوق، گاهی در مستی وحدت و گاهی همانند زلف در پریشانی است.

دل گاهی به نور وصل مانند ماه شب چهارده نورانی است و گاهی به تجلّی جلالی به هجران است.

دل گاهی در منزل عبادت و کعبه است و گاهی همانند کنشت (معبد یهود و نصاری و آتشکده و دیر) است.

دل گاهی به صفات رحمانی در بهشت و گاهی به صفات شیطانی در دوزخ است.

دل گاهی به سبب تجرید از افلاک هفت‌گانه بگذرد و گاهی به سبب هوای نفس از خاک هم پست‌تر شود.

قلبی آهنین

فرزند مرحوم عارف واصل آقای قاضی از پدر سؤال می‌کند: «اگر کسانی مانند ملاّحسینقلی همدانی برای زعامت و فتوی و رسیدگی مؤمنین و رهبری زیر بار مسئولیت نمی‌روند، پس چه کسی باید این منصب الهی را قبول کند؟»

فرمود: «اینجا مکان لغزش و اشتباه است که آدمی باید قلبی آهنین داشته باشد که تیرهای وسوسه شیطانی در آن قابل نفوذ نباشد».