ویژگی‌های خاصّ خانۀ خدا
انسان باید به اَسرارِ رو‌به‌قبله‌شدن، نه فقط در نماز، بلکه در همۀ امور شبانه‌روزش، مانند خواب، نشستن، انجام کارها، و لحظات احتضار، توجه داشته باشد. اَسرارِ قبله، همانند‌احکام خاصّ کعبه است! لذاست که خداوند متعال، به طواف‌کنندگانِ کعبه و نمازگزارانِ رو به کعبه توجه و عنایت ویژه‌ای می‌فرماید.
اگرچه طبق آیات قرآن کریم، می‌دانیم که:
﴿فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّه﴾⟦۱⟧
پس به هر سو رو کنید، آنجا روی خداست!
اما خداوند متعال، به بندۀ خود دستور فرموده که هنگام نماز، چهرۀ خود را به سمت مسجدالحرام نماید.
یگانگی در نماز
هنگامی که انسان، نماز را اقامه می‌کند، در صبح و شام، جهت ثابتی را برای توجهِ خود، انتخاب کرده است؛ یعنی در زندگی دنیوی، و هنگام مشغول‌شدن به عبادت، سمت و سوی ثابتی دارد؛ و همان‌طور که نمازگزار، در ظاهر، به سوی مکانی ثابت، یعنی کعبه، رو می‌کند، باید با قلبِ خود نیز به سوی صاحبِ کعبه رو آورَد؛ و این، به تمرکزِ انسان در اعتقادات و افکارش نیازمند است. زیرا انسانی که در تفکّر، پراکنده است، یعنی یک روز به دنیا و یک روز به آخرت توجه دارد، چگونه می‌تواند دائماً به خداوند عزوجل توجه داشته باشد؟!
پس بندۀ آگاه، باید در باطنِ خود نیز قبله‌ای داشته باشد و دورِ آن طواف کند. خداوند متعال همان‌گونه که برای بندگانش، در دنیا، قبله‌ای وضع فرموده، برای فرشتگان نیز در عرش، بالای کعبۀ مکرّمه، قبله‌ای قرار داده است. در نتیجه انسان، باید در قلب خود، محوری قرار دهد که دائماً در فراز و نشیب‌های زندگی، دور آن بگردد. و این، مطلبی است که امام صادق(ع) به آن اشاره فرموده است:
«الْقَلْبُ حَرَمُ اللَّهِ ، فَلَا تُسْكِنْ حَرَمَ اللَّهِ غَيْرَ اللَّه»⟦۱⟧
دل، حرم خداست، پس، جز خدا را در حرم خدا مَنِشان!
توجهِ باطنی
نمازگزار بایستی با ذهن و قلب خود، به سوی خداوند متعال رو آورَد؛ اما از آنجا انسان موجودی مادی است و با چَشمِ سَر، نمی‌تواند خداوند را ببیند، کعبه به‌عنوان نمادی از جایگاه و خانۀ خدا، برای عمومِ مردم قرار داده شده تا در نماز، به آن رو کنند. البته بندگان خاصّ الهی، از این قبلۀ ظاهری بهره می‌برند تا به صاحبِ خانه، توجه قلبی پیدا کنند!
بسیار اسفناک است که در ایام حج و عمره، بسیاری از زائران خانۀ خدا، به‌جای آنکه به کعبه توجه داشته باشند، در نماز، به چپ و راست منحرف می‌شوند، علاوه بر آنکه در دل نیز نسبت به صاحبِ خانه، پُشت کرده‌اند! در حالی‌که نمازگزار، وقتی با جسمش به سوی کعبه رو کرده، باید از هرچه غیر خداست روی گردانده، و با دل، به سوی یگانه معبود عالَم رو نماید.
این معانی را می‌توان از سخن امام صادق(ع) دریافت، که فرمود:
«إذا اسْتَقْبَلْتَ الْقِبْلَةَ، فَآيِسْ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا وَالْخَلْقِ وَمَا هُمْ فِيهِ، وَفَرِّغْ قَلْبَكَ عَنْ كُلِّ شَاغِلٍ يَشْغَلُكَ عَنِ اللَّهِ تعالى، وَعَايِنْ بِسِرِّكَ عَظَمَةَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَاذكُرْ وُقُوفَكَ بَيْنَ يَدَيْهِ، قَالَ اللَّهُ تعالى: ﴿هُنالِكَ تَبْلُوا كُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَرُدُّوا إلى اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَق ﴾، وقف على قدم الخوف والرجاء»⟦۱⟧
هرگاه رو به قبله ایستادی، دنیا و هرچه را در آن است، و مردم و احوال و اوضاع آنها را، یکسره فراموش کن، و دلت را از هرچه تو را از خدا باز می دارد، فارغ گردان، و با چشم دل، عظمت خدا را ببین، و آن روزی را به یاد آر که هر کسی، کردۀ خود را می‌یابد و همگان به سوی خداوند، که مولای حقیقی آنهاست، برگردانده می‌شوند، و بر پای ترس و امید در پیشگاه خدا بایست!
خداوند قدردان اعمال ماست
خداوند متعال «شاکر» است و به کاری که خالصانه برای رضای او انجام شود، برکت می‌دهد. هنگام توجه به قبله، یعنی کعبه‌ای که خلیل ابراهیم(ع) و پسرش اسماعیل(ع) بنا کردند، باید این مطلب را در نظر داشت. دعای این دو پیامبر الهی هنگام بازسازی خانۀ کعبه این بود:
﴿رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّكَ أَنتَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ﴾
پروردگارا! [این عمل را] از ما بپذیر که تو شنوا و دانایی!
خداوند متعال نیز دعای آنها را به بهترین شکل، قبول کرد! و چه قبولی بزرگ‌تر از آنکه همان ساختمانِ سادۀ هزاران سالِ قبل، در سرزمینی خشک و بیابانی، پایگاهی امن و قابل احترام برای مردم شود؟! مهم‌تر آنکه خداوند بزرگ، کعبه را قبله‌ای ویژه، برای پیامبر گرامی اسلام(ص) و امتش تا روز قیامت قرار داد.
در حدیث نیز اشاره شده که اگر خداوند متعال بخواهد به چیزی برکت دهد، هیچ حدّ و نهایتی برای آن برکت، وجود نخواهد داشت؛
امام رضا(ع) می‌فرماید:
«أوحَى اللَّهُ _ عَزَّ وَجَلَّ _ إلى نَبِيٍّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ: إذا أُطِعْتُ رَضِيتُ، وَإذا رَضِيتُ بَارَكْتُ ، وَلَيْسَ لِبَرَكَتِي نِهَايَةٌ، وَإذا عُصِيتُ غَضِبْتُ، وَإذا غَضِبْتُ لَعَنْتُ؛ وَلَعْنَتِي تَبْلُغُ السَّابِعَ مِنَ الْوَرَاء»⟦۱⟧
خداوند به یکی از پیامبرانش وحی کرد: اگر اطاعت شوم، راضی می‌شوم؛ و اگر راضی شوَم، برکت می‌دهم، و برای برکتم پایانی نیست؛ و اگر نافرمانی شوَم، خشمگین می‌شوَم؛ و اگر خشمگین شوَم، لعنت می‌کنم؛ و لعنت من تا نسل هفتم می‌رسد.
چه قصرها و تمدن‌هایی که بر روی زمین ظاهر شدند و سپس از بین رفتند، اما این ساختمانِ ساده، به خواست الهی، باقی ماند، و چشمۀ زمزم، که درمانی برای هر بیماری است، به عنوان یادگاریِ ابدی از عطشِ هاجر و فرزندش اسماعیل در زمان غیبت حضرت ابراهیم(ع)، به‌جا ماند.
در این‌جریانات تاریخی، عبرتی است برای جاودانگی اعمالی که به خداوند نسبت داده می‌شود!
تکریم پیامبر(ص)
خداوند متعال، پیامبرش را با قرار دادنِ قبله‌ای مختصّ او گرامی داشت.
از سوی دیگر، خداوند علاوه بر جاودانه‌کردنِ نامِ بَنا کنندۀ خانۀ خدا، یاد پیامبر گرامی اسلام را نیز جاودانه نمود. پیامبر اکرم(ص) همان وجود نازنینی است که به آسمان نگاه می‌کرد و قبله‌ای را مختصّ امت خودش از خداوند می‌طلبید. خداوند نیز دعای او را پذیرفت و او را با قبله‌ای که خاص او و امتش بود، گرامی داشت:
«فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا»
پس یقیناً تو را به سوی قبله‌ای که آن را بپسندی برمی‌گردانیم!
روی گرداندن ظاهری
نمازگزار نباید عمداً از قبله روی گردانَد که اگر چنین کند، نمازش باطل است.
وقتی روی گرداندنِ ظاهری، سبب بطلان نماز شده، و بنده، به سبب این کار، مورد بازخواست قرار می‌گیرد، چگونه اگر دلِ بنده از معبودش منحرف گردد، مورد بازخواست قرار نگیرد؟!
باید دانست که نماز، معراج مؤمن و زمان دیدار او با خداوند است، و تجلیاتِ نماز در هیچ عبادت دیگری تکرار نمی‌شود! زیرا خداوند متعال، در نماز، به‌گونه‌ای به سوی بنده‌اش رو می‌آورد که در غیرِ نماز، رو نمی‌آورد.
«وَإِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَلَا تَلْتَفِتُوا، فَإِنَّ اللَّهَ يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ إِلَى وَجْهِ عَبْدِهِ مَا لَمْ يَلْتَفِت»⟦۱⟧
چه‌بسا انسان، در موسم حج، روبروی کعبه بایستد و در کنار مقام ابراهیم قرار گیرد، اما از حیث ذهنی و فکری، همان شرایط خانه‌اش، همراه با زن و فرزند و مشکلات زندگی را داشته باشد!
در حالی‌که گاهی شخصی، دور از کعبه نماز می‌گزارد، ولی قلبش متوجهِ خداوند بوده، و به خدا، بسیار نزدیک‌تر از کسی است که روبروی خانۀ خدا، و گرفتار افکار شخصی است!
چهرۀ باطنی
لازم است نمازگزار، چهره‌ای باطنی داشته باشد و با چَشم دلش خداوند را ببیند.
نمازگزار حقیقی، در آغازِ نماز، به‌فرمودۀ قرآن کریم، چنین می‌گوید:
﴿وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ حَنِيفاً وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ﴾⟦۲⟧
من به دور از انحراف و با قلبی حق‌گرا همۀ وجودم را به سوی کسی که آسمان‌ها و زمین را آفرید، متوجه کردم و از مشرکان نیستم! وجه و چهرۀ بیان شده در این آیه، قطعاً چهرۀ ظاهری نیست؛ چنانکه خداوند متعال در آیۀ دیگری می‌فرماید:
﴿وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ﴾⟦۱⟧
مالکیّتِ مشرق و مغرب فقط ویژۀ خداست؛ پس به هر کجا رو کنید آنجا روی خداست. یقیناً خدا بسیار عطا کننده و داناست. پس اگر بنده‌ای، چهرۀ باطنی با حواسّ سالم نداشته باشد که بتواند جمال خالق را ببیند، چگونه می‌تواند چهره‌اش را به سوی آن جمالِ حقیقی هدایت کند؟!
کعبۀ دل‌ها
اگرچه نمازگزار با بدنش به سوی قبله رو می‌کند، اما در حقیقتِ عالَم وجود، «قلب مؤمن»، کعبۀ دیگری است که نقطۀ توجه غیبی و مرکز تجلیات الهی می‌باشد.
در روایت قُدسی آمده است:
«لَا يَسَعُنِ أَرْضِ وَلَا سَمَائِ وَلَكِنْ يَسَعُنِ قَلْبُ عَبْدِيَ الْمُؤْمِن»⟦۲⟧
زمین و آسمان نمی‌توانند مرا در خود جای بدهند، ولی قلب بندۀ مؤمن می‌تواند.
بنابراین، ممکن است آنچه نمازگزار حقیقی، در قلبش مشاهده می‌کند، او را از همه چیز _ حتی تصویر ظاهری کعبه _ مشغول کند؛ زیرا در قلبش، که خانۀ خداست، صاحبخانه را مشاهده می‌کند، و خود را از نگاه و توجه به چیزهای دیگر، بی‌نیاز می‌بیند. لذا افرادی که به
این مرتبه رسیده‌اند، در هنگام نماز، نسبت به چیزی که باید به آن توجه کنند، دچار تردید نمی‌شوند! چون قلب‌هایشان آیینه‌ای است که ذره‌ای از جلال و جمال الهی را منعکس می‌کند!