عظمتِ «بسم الله»
اگر عبارتی بزرگ‌تر و والاتر از «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» وجود داشت، خداوند متعال آن را به عنوان مقدمۀ سوره‌های کتاب خود انتخاب می‌کرد. معمولاً نویسندگان و سخنوران، بهترین عنوان را برای شروع کلام یا کتاب خود انتخاب می‌کنند، تا بازتاب‌دهندۀ محتوای آن باشد. این افتتاحِ الهیِ مبارک، در آغاز هر سوره، این عبارت شریف را به پُراستفاده‌ترین آیۀ قرآن تبدیل کرده است.
همچنین در سورۀ مبارکۀ نمل، حضرت سلیمان(ع) نوشته و نامۀ خود را با همین عبارت شریف آغاز کرد:
﴿إِنَّهُ مِن سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللهِ الرَّحمَْنِ الرَّحِيمِ﴾⟦۱⟧
این نامه از سلیمان است و چنین می باشد: به نام خداوند بخشنده مهربان.
باید دانست که «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» جزئی جدایی‌ناپذیر از هر
سوره، به جز سورۀ برائت است؛ و در مورد حذف آن، توبیخ شدیدی وارد شده است.
امام صادق(ع) می‌فرماید:
«مَا لَهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ عَمَدُوا إلى أَعْظَمِ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَزَعَمُوا أَنَّهَا بِدْعَةٌ إذا أَظْهَرُوهَا، وَهِيَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ»⟦۱⟧
چه می‌شود به آنها، خداوند آنها را بکُشد، به بزرگ‌ترین آیه در
کتاب خدا یعنی «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» تهمتِ بدعت زدند.
و امام باقر(ع) می‌فرماید:
«سَرَقُوا أَكْرَمَ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّه ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ »⟦۲⟧
بهترین آیه در کتاب خدا، یعنی بسم الله الرحمن الرحیم را دزدیدند.
اجازه گرفتن
«بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» یکی از حقایق بزرگ است که تأثیرات بسیاری
در زندگی انسان مؤمن دارد.
نمازگزار باید آداب باطنی «بسم‌الله» را در نظر بگیرد. یکی از این آداب، گفتنِ این عبارت شریف به‌صورتِ درخواستِ اجازه از صاحبِ مِلک برای استفاده از اموال اوست. اگر کسی بخواهد از اموال شخص
دیگری استفاده کند، حتی اگر آن شخص در باطن، راضی باشد، باز هم باید از او اجازه گرفت، و این ادب، بین مردم، معمول است.
انسانِ مؤمن نیز باید همیشه خود را در حضور خداوند ببیند و اگر بخواهد از نعمت‌های خدا مانند غذا، نوشیدنی، لباس یا ... استفاده کند، باید با گفتن «بسم‌الله» اجازه بگیرد؛ و خداوند متعال که خزانۀ رحمتش، نهایت و پایانی ندارد، کریم‌تر و بزرگ‌تر از آن است که بنده‌اش او را تمجید کند، و به او اجازۀ استفاده از نعماتش را ندهد!
جاودانه ساختنِ عمل
یکی از برکاتِ گفتنِ «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» تبدیلِ عمل به عبادت، و
جاودانه کردنِ آن است. وقتی بنده با گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ»
حتی برای کارهای غریزی مثل خوردن و آشامیدن، از خداوند متعال اجازه می‌گیرد، در واقع، می‌خواهد ولو در ظاهر، کارش را با خواستِ مولایش پیوند دهد. بدین ترتیب، بنده با گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» اعمالِ فانی را به عالَمِ باقی پیوند می‌دهد؛ و خوردن و نوشیدنش را به عبادتی تبدیل می‌کند که سزاوار پاداش جاودانه است!
و چه سودِ عظیم و بزرگی است! بنده خورد و نوشید و در عوض، پاداشی ابدی نیز به دست آورد.
متعلَّقِ «بسم الله»
«بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» جمله‌ای است که طبق قواعد زبان عربی نیاز
به متعلَّق دارد. این جمله در اصطلاح قواعد عربی «جار و مجرور» است و باید متصل به فعلی شود؛ و این فعل می‌تواند با کاری که بنده در صدد انجام آن است، مرتبط باشد؛ مثل فعلِ «می‌خورم» بنام خداوند؛ یا فعلِ «می‌خوانم» به نام خداوند. به عبارت دیگر، فعلی در اینجا محذوف است، که با عمل بنده تناسب دارد.
همچنین می‌توان این فعلِ محذوف را جامعِ همۀ کارهای بنده در نظر گرفت؛ مثل «آغاز می‌کنم» به نام خداوند، یا «آغازِ من» به نام خداوند است.
هر کار که با نام خداوند متعال شروع شود، به او منتسب است و برکت پیدا می‌کند.
در مقابل، پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«كُلُّ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُذْكَرُ بِسْمِ اللَّهِ فِيهِ فَهُوَ أَبْتَرُ»⟦۱⟧
هر کار که با «بسم الله» آغاز نشود، ناقص است!
«اَبتر» کاری است که قطع شده و دوامی ندارد.
در امان ماندن از گناهان
از جمله برکاتِ عبارتِ شریفِ «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» در امان ماندن از گناه است. هنگامی که بنده، با توجه، «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» را بر زبان می‌آورد، طبیعتاً باید فقط رضایت خداوند متعال را در آن عمل در نظر بگیرد و در اصل و فرع امور، خدا را عصیان و نافرمانی نکند.
چگونه انسان می‌تواند ادعای انتساب به خداوند متعال و امید نزول برکات او را داشته باشد، در حالی‌که خدا را عصیان نماید! به‌عنوان مثال، هنگامی انسان که به محل کار خود می‌رود و درِ مغازه را باز می‌کند، و «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» می‌گوید، باید حالت حیا و خجالت را از مولایش داشته باشد، به‌گونه‌ای که اگر عملی را مخالف رضایت مولا دانست، آن را انجام ندهد!
مُمانعتِ شیطان
از جمله آثار «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» ممانعتِ ورودِ شیاطین از تجاوز به حدود الهی است! زیرا یادِ خدا خودبه‌خود مانعِ ورود شیاطین به محدوده‌های الهی می‌شود. پُر واضح است که وقتی شیطان، یاد خدا را بشنود، از ترس ورود به محدودۀ صالحان درگاه الهی، عقب‌نشینی خواهد کرد!
صالحانی که خداوند متعال دربارۀ آنان می‌گوید:
﴿إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ﴾⟦۱⟧
یقینا تو بر بندگانم تسلطی نداری!
گفتنِ «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» قبل از عمل، از موجبات برکات الهی از یک سو، و دور ساختن شیطان از سوی دیگر خواهد بود.
نمازگزار هنگامی که «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» را قبل از سورۀ مبارکۀ حمد می‌گوید، نیتِ اجازه گرفتن و دور ساختن شیاطین را همانند ورود به رحمت الهی در نظر دارد.
رحمتِ الهی
خداوند متعال در «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» از میان تمامی نام‌های نیک خود، دو نام «الرحمن» و «الرحیم» را بعد از لفظ «الله» بیان فرموده؛ در حالی که می‌توانست از نام‌های دیگری مانند «المُنتَقِم» استفاده کند تا توازنِ بین ترس و امید برقرار شود. اما خداوند مهربان دو نام مبارک خود که از یک ریشۀ یعنی «رحمة» هستند را انتخاب فرمود. اساساً به همین دلیل که بین برائت و رحمت الهی تناسبی وجود ندارد،
«بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» در سورۀ توبه حذف شده است!
البته این رحمت الهی دو وجه دارد:
•رحمت عمومی که همۀ مخلوقات را در بر می‌گیرد.
•رحمت خاص که بر بندگان خاصّ جاری می‌شود و از تجلیات
این رحمت خاص، نزدیک شدن بنده به خداوند در هنگام نماز است.
امام علی(ع) فرموده‌اند:
«لَوْ يَعْلَمُ الْمُصَلِّي مَا يَغْشَاهُ مِنْ جَلَالِ اللَّهِ، مَا سَرَّهُ أَنْ يَرْفَعَ رَأْسَهُ مِنْ سُجُودِه »⟦۱⟧
اگر نمازگزار بداند که چه شکوه الهی او را فرا می‌گیرد، سر از سجده بر نمی‌دارد!
و امام صادق(ع) فرموده‌اند:
«إذا قَامَ الْمُصَلِّي إلى الصَّلَاةِ، نَزَلَتْ عَلَيْهِ الرَّحمَْةُ مِنْ أَعْنَانِ السَّمَاءِ إلى أَعْنَانِ الْأَرْضِ، وَحَفَّتْ بِهِ الْمَلَائِكَةُ، وَنَادَاهُ مَلَكٌ: لَوْ يَعْلَم هذَا الْمُصَلِّي مَا فِي الصَّلَاةِ مَا انْفَتَل»⟦۲⟧
وقتی نمازگزار به نماز می‌ایستد، رحمت از آسمان تا زمین بر او نازل می‌شود و ملائکه او را احاطه می‌کنند و یک فرشته می‌گوید: اگر این نمازگزار بداند چه چیزی در نماز است، از نماز جدا نمی‌شود. یکی از بزرگ‌ترین نشانه‌های این رحمت خاص، رابطۀ ویژه‌ای است که بین بنده و خدای او برقرار است.
امام صادق(ع) فرموده‌اند:
«إِنَ رُوحَ الْمُؤْمِنِ لَأَشَدُّ اتِّصَالاً بِرُوحِ اللَّهِ مِنِ اتِّصَالِ شُعَاعِ الشَّمْسِ بِهَا»⟦۳⟧
روح مؤمن بیشتر از ارتباط شعاع خورشید به خورشید، با روح خداوند در ارتباط است.
شباهت وضو و «بسم الله الرحمن الرحیم»
بین گفتنِ «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» و دوام بر طهارت شباهت‌هایی
وجود دارد. اگر کسی که همیشه در حال وضو است، وضویش باطل شود، احساس ناخوشایندی درونش شکل می‌گیرد، گویا اتفاق ناگوار بزرگی برایش افتاده است! همین‌طور کسی که عادت به گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» دارد و آن را قبل از انجام کاری فراموش می‌کند، احساس دوری از خداوند می‌کند.
گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» در کارها به حدی اهمیت دارد که به
انسان امر شده اگر قبل از آغازِ خوردنِ غذا گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» را فراموش کرد، و بین خوردن یادش آمد، بگوید: «بِسْمِ اللهِ فِي أولِهِ وَآخِرِه » همچنین، بهتر است انسان در هنگام غذا خوردن، «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» را به صورت آشکار بگوید تا دیگران را نیز به یاد خداوند بیندازد.
آثارِ تبعیت
کسی که به گفتن «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ» در همۀ امور، اعم از مهم و
غیر مهم، متعهّد باشد، پس از مدتی به صورت خودکار به یاد خداوند متعال می‌افتد. اعمالِ روزمرۀ ما _ چه جزئی و چه کلی _ در طول روز
متعدد و زیاد است، و اگر همۀ این اعمال، با «بِسْمِ اللهِ الرَّحمْنِ الرَّحِيمِ»
همراه شوند، چقدر ذکر الهی در فعالیت‌های روزانه جاری شده و همۀ حرکات ما را شامل می‌شود؟! این امر، سببِ تحققِ ذکرِ بسیار می‌شود که هدف و علاقۀ بزرگان و صالحان است.
اسرارِ لفظ جلاله
نام «الله» حاملِ رازهایی است که عقلِ ما نمی‌تواند به تمامیِ آنها احاطه پیدا کند. این نام به ذات الهی اشاره دارد که همۀ صفات جلال و جمال را در خود جمع کرده است. اصلِ این کلمه، «إله» است که با اضافه شدن «ال»، به «الله» تبدیل شده؛ و با حذف همزه، و ادغام دو لام، به شکل فعلی درآمده است.
دربارۀ ریشۀ این کلمه دو نظریه وجود دارد:
•از کلمه «أله الرجل» به معنی پرستش گرفته شده است؛ بنابراین
معنی «الله» به معبود باز می‌گردد، یعنی کسی که مورد پرستش است.
•از کلمه «وله الرجل» به معنی حیرت گرفته شده است.
امام باقر(ع) در این‌باره می‌فرمایند:
«الْمَعْبُودُ الَّذِي أَلِهَ الْخَلْقُ عَنْ دَرْكِ مَاهِيَّتِهِ وَالْإِحَاطَةِ بِكَيْفِيَّتِهِ»⟦۱⟧
معبودی است که مخلوقات از درک ماهیت و احاطه به کیفیت او حیران هستند.
همچنین در دعا آمده است:
«يَا مَن تَحَيَّرَ فِيهِ مَا سِوَاهُ »⟦۲⟧
ای کسی که همه چیز در حیرت او هستند.
از امام علی(ع) درباره تفسیر کلمه «الله» پرسیدند، ایشان فرمودند:
«هُوَ الَّذِي يَتَأَلَّهُ إليه عِنْدَ الْحَوَائِجِ وَالشَّدَائِدِ كُلُّ مَخْلُوقٍ عِنْدَ انْقِطَاعِ الرَّجَاءِ مِنْ كُلِّ مَنْ هُوَ دُونَهُ، وَتَقَطُّعِ الْأَسْبَابِ مِنْ جمَِيعِ مَا سِوَاه»⟦۱⟧
او کسی است که هر مخلوقی در هنگام نیازها و مشکلات، پس از ناامیدی از دیگران، به او پناه می‌برد و تمام اسباب قطع می‌شود و فقط او باقی می‌ماند .
معنای کلمۀ رَبّ
میرزا جواد آقا ملکی تبریزی در کتاب خود «أسرار الصلاة» تفسیری زیبا از کلمه «رَبّ» ارائه می‌دهد که به دلیل جامعیت آن، به عین متن اشاره می‌کنیم:
«همۀ جهان‌ها و اجزای آنها، به تربیت و ربوبیت خداوند وابسته‌اند. اگر کسی با دقت به جهان نگاه کند، می‌بیند که همۀ جهان‌ها به ربوبیت خداوند قائم هستند. ربوبیت خداوند مانند تربیت پادشاهان نسبت به املاک خود، یا تربیت والدین نسبت به فرزندانشان، یا تربیت نفس نسبت به اعضا، یا تربیت نفس نسبت به قوا نیست ... اما تربیت نفس نسبت به قوا بیشتر به تربیت خداوند شبیه است، زیرا قوا را تولید می‌کند، حفظ می‌کند و به کمالات اولیه و ثانویه خود می‌رساند»⟦۲⟧.