دو تأکیدِ منحصر به فرد
در آیات و روایات، کمتر موضوعی در بین امور مستحب پیدا می‌شود که به اندازۀ نماز شب و نماز جماعت روی آن تاکید شده باشد؛ حال آنکه ماهیت این‌دو کاملاً با هم متفاوت است؛ یکی انسان را به نجوای الهی در دل شب دعوت می‌کند، و دیگری به عبادت در مقابل دیگران!
البته که هر کس به توقف خالصانه در برابر خداوند متعال، در دل شب عادت کند، از ریا در بین مردم در امان خواهد بود؛ زیرا چنین بنده‌ای در هر دو حالت، با کسی مرتبط است که در نظرش عظمت دارد، و به همین دلیل، امور دیگر در برابر او کوچک و ناچیز خواهد شد.
توصیۀ پیامبر(ص) به وصیِ خود
پیامبر اکرم(ص)، امیر مؤمنان علی(ع) را به نماز شب توصیه فرمودند و از خداوند خواستند که در این امر، او را یاری دهد:
«أوصِيكَ فِي نَفْسِكَ بِخِصَالٍ فَاحْفَظْهَا، ثُمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ أَعِنْهُ، إلى أَنْ قَالَ: وعَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ وَعَلَيْكَ بِصَلَاةِ اللَّيْلِ»⟦۱⟧
تو را به رعایت ویژگی‌هایی در خودت سفارش می‌کنم، پس آنها را حفظ کن! سپس فرمود: خدایا، او را یاری فرما! و در ادامه فرمود: و بر تو باد به نماز شب! و بر تو باد به نماز شب! و بر تو باد به نماز شب!
شاید علم پیامبر(ص) به سختی‌های امیرالمؤمنین(ع) در طول زندگی مانند «لیلة الهَریر» ایشان را بر آن داشت که از خداوند برای امیرالمؤمنین(ع) در مسیر تقید به نماز شب، یاری بخواهد!
امام علی(ع) نیز فرمودند:
«مَا تَرَكْتُ صَلَاةَ اللَّيْلِ مُنْذُ سَمِعْتُ قَوْلَ النَّبِيِّ(ص): صَلَاةُ اللَّيْلِ نُورٌ، فَقَالَ ابْنُ الْكَوَّاءِ: وَلَا لَيْلَةَ الْهَرِيرِ، قَالَ: وَلَا لَيْلَةَ الْهَرِير»⟦۱⟧
نماز شب را ترک نکردم از زمانی که سخن پیامبر(ص) را شنیدم: نماز شب نور است. ابن الکواء پرسید: حتی در لیلة الهریر؟ پاسخ دادند: حتی در لیلة الهریر!
شاید هم دلیل یاری خواستنِ پیامبر از خداوند، ایجاد شباهت در حالاتِ معنوی بین خود و امیرمؤمنان بوده است؛ زیرا پیامبر اسلام(ص) فرمودند:
«إِنَّ لِي مَعَ اللهِ حَالَاتٍ لَا يَحْتَمِلُهَا مَلَكٌ مُقَرَّبٌ، وَلَا نَبِيٌّ مُرْسَلٌ»⟦۲⟧
من با خداوند حالاتی دارم که حتی فرشتگان مقرب و پیامبران فرستاده‌شده، توانِ تحمل آن را ندارند.
سفر به سوی خدا با نماز شب
ما تأثیر نماز شب در رسیدنِ بنده به سرمنزلِ مقصود را در روایتی از امام عسکری(ع) مشاهده می‌کنیم:
«إِنَّ الْوُصُولَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ سَفَرٌ لَا يُدْرَكُ إِلَّا بِامْتِطَاء اللَّيْل »⟦۱⟧
رسیدن به خداوند سفری است که جز با شب زنده داری محقق نمی‌شود!
گویا سختیِ این سفر، تنها با سوار شدن بر قایقِ نماز شب، آسان خواهد شد! شب‌زنده‌داری، اگرچه سخت به نظر می‌رسد، اما برخاستنِ بسیاری بندگان از خوابِ شیرین، برای انجامِ نماز شب، شیرینی حقیقیِ شب‌زنده‌داری را نشان می‌دهد.
آنچه در تاریخ، از اولیاء خدا و صالحان نقل شده، پایبندیِ دائمی در هر حالی به نماز شب است.
ابهام در بیانِ پاداش
خداوند متعال در سوره مبارکه اسراء چنین می‌فرماید:
﴿وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَاماً مَّحْمُوداً﴾⟦۲⟧
و بخشی از شب را برای عبادت و بندگی بیدار باش، که این، علاوه [بر واجب] ویژۀ توست، امید است پروردگارت تو را [به سبب این عبادت ویژه] به جایگاهی ستوده برانگیزد.
این آیۀ شریفه به پاداش نماز شب اشاره دارد؛ اما این پاداش در حالتی از ابهام، بیان شده است. قرآن کریم پاداش اعمال عبادی مختلف را به‌طور روشن بیان فرموده تا مردم را به انجام آن تشویق نماید؛ اما در مورد نماز شب، این پاداش به وضوح بیان نشده است.
به نظر می‌رسد که این ابهام، به دلیل عظمت و بی‌وصف بودنِ مقامِ محمود است؛ زیرا فیوضات الهی در سحرگاهان، که در وجودِ شب‌زنده‌داران جای می‌گیرد، چیزی نیست که از طریق بیان و توصیف فهمیده شود؛ و کسانی که این لذت‌های قلبی را نچشیده‌اند، نمی‌توانند معنای آن را درک کنند.
بنابراین، این ابهامِ بیان، نشان‌دهندۀ عظمتِ پاداش تهجد و شب‌زنده‌داری است. به‌راستی چه پاداشی از نعمت‌های بهشتی، مانند حور و قصرها، می‌تواند به سطح پاداش مقام رضوان الهی برسد؟!
امام صادق(ع) فرموده‌اند:
«مَا مِنْ عَمَلٍ حَسَنٍ يَعْمَلُهُ الْعَبْدُ إِلَّا وَلَهُ ثَوَابٌ فِي القرآن إِلَّا صَلَاةَ اللَّيْلِ، فإن اللَّهَ لَمْ يُبَيِّنْ ثَوَابَهَا لِعِظَمِ خَطَرِهَا عِنْدَهُ، فَقَالَ: ﴿تَتَجافى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضاجِعِ يَدْعُون رَبَّهُمْ خَوْفاً وَطَمَعاً وَِممَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُون﴾ »⟦۱⟧
هیچ عمل نیکی که بنده انجام دهد نیست، مگر اینکه پاداش آن در قرآن ذکر شده، جز نماز شب. زیرا خداوند پاداش آن را
به دلیل عظمت جایگاه آن در نزدش بیان نکرده. و فرموده: پهلوهایشان از بسترها جدا می‌شود و پروردگارشان را با ترس و امید می‌خوانند و از آنچه به آنها روزی داده‌ایم انفاق می‌کنند. هیچ‌کس نمی‌داند چه چشم‌روشنی‌هایی برای آنان پنهان شده است به عنوان پاداش آنچه انجام داده‌اند.
اقتضاء عبادات
بیانِ تأثیر عبادات، در دستیابی به نتایجِ وعده‌داده‌شده، از بابِ اقتضاء است، نه علتِ تامّه! یعنی مقصود آن است که انجام این عبادت، یکی از اسبابِ رسیدن به آن مقام و نتیجه است؛ نه اینکه بنده به محض انجام این عبادت، به آن مقام و نتیجه خواهد رسید. لذا کسی نباید انتظار داشته باشد که صِرفاً با انجام یک عمل عبادی، در مدت کوتاهی به نتیجه برسد؛ زیرا ممکن است برخی شرایطِ لازم، وجود نداشته باشد، یا موانعی برای به نتیجه رسیدنِ عبادت، وجود داشته باشد.
از این رو، آیۀ ۷۹ سوره مبارکه اسراء، دربارۀ رسیدن به مقام محمود، با قطعیت سخن نمی‌گوید! بلکه آن را در قالب امیدواری، با کلمۀ «عسی» بیان کرده است.
این مطلب به آن جهت است که بنده، به عمل خود، متکی نباشد؛ زیرا دستیابی به مقام محمود، دارای معادلاتی است که عقلِ بشر، توانِ درکِ کاملِ آن را ندارد، و این امر به دست خداوند علیم و خبیر است.
نقصان در درجات
اگر مؤمن همه عبادات را به‌جا آورد اما به انجام نماز شب، اهتمام نورزد، در دایرۀ نُقصان می‌ماند؛ زیرا رتبه‌و عملِ مهمی را از دست داده است؛ حتی اگر آن فرد، مجاهدی در راه خدا یا از خیرین و انفاق کنندگان بزرگ باشد.
از امام صادق(ع) چنین روایت شده است:
«شَرَفُ الْمُؤْمِنِ صَلَاتُهُ بِاللَّيْل»⟦۱⟧
شَرَفِ مؤمن در نماز شب اوست.
بی‌شک، این رتبه، جلوه‌های خاص خود را در آخرت خواهد داشت؛ زیرا فقط افرادی به منطقۀ اشراف در بهشت وارد می‌شوند که اهلِ شب‌زنده داری هستند.
رابطۀ رزق و نماز شب
رزق مادی و معنوی با نماز شب، ارتباط تنگاتنگی دارد. از یک سو در روایتی از امام صادق(ع) چنین وعده داده شده:
«إِنَّ صَلَاةَ اللَّيْلِ تَضْمَنُ رِزْقَ النَّهَار»⟦۲⟧
به‌راستی نماز شب، روزیِ روز را تضمین می‌کند!
اما از جهت دیگر، معصیت، مانعِ نماز شب خواهد شد و محرومیت از برکاتی که هر شب بر اهل خانه نازل می‌شود را به دنبال خواهد داشت.
لذا از امام صادق(ع) چنین روایت شده است:
«إِنَّ الرَّجُلَ يُذْنِبُ الذَّنْبَ، فَيُحْرَمُ صَلَاةَ اللَّيْل »⟦۱⟧
یکی از دلایلی که انسان از نماز شب محروم می‌شود، گناهانی است که در طول روز انجام داده است. همین توجه به محرومیت از مزایای مادی و معنوی، می‌تواند زمینه و انگیزه‌ای برای پایبندی به نماز شب گردد.
مزایای دنیوی نماز شب مانند رزق گسترده که شامل علمِ مفید، صدقۀ جاریه، همسرِ همراه، فرزندان صالح، آرامش درونی و دیگر نعمات، نیز انگیزۀ دیگری برای تحقق این عبادت مهم است. اینها همه به ما یادآوری می‌کنند که شب‌زنده‌داری، نه‌تنها فرصت تقرب به خداوند است، بلکه برای انسان، دریچه‌ای به سوی برکات دنیوی و اخروی نیز باز می‌کند. وجود انسان و جسم او نیز با انگیزه‌های درونی سازگار خواهد شد و هیچ جسمی، در برابرِ کاری که نیتِ درونیِ قوی‌ای دارد، ناتوان نخواهد بود.
نگرانی از محروم ماندن
بی‌توفیقی در اقامۀ نماز شب، خودبخود ضرر است، و نشان از وجود کمبودی در نفس انسان خواهد بود. به همین دلیل، فردِ با ایمان، از کنار این نداشتنِ توفیق، به راحتی نمی‌گذرد تا بتواند این سلب توفیق را در شبهای آینده جبران نماید.
شخصی خدمت امیر مؤمنان(ع) رسید و از محرومیتِ نماز شب، نزد حضرت شکایت کرد؛ ایشان فرمودند:
«أَنْتَ رَجُلٌ قَدْ قَيَّدَتْكَ ذُنُوبُكَ »⟦۱⟧
تو مردی هستی که گناهانت تو را مقید و گرفتار کرده‌اند.
این علت، همیشه یکی از علتهای محرومیت از عبادت است. لذا چون برای اعمالِ هر شب و روز، حسابرسی خاصی وجود دارد، کوتاهی در یک شب، محرومیتِ از عبادت در شبهای دیگر را نیز به دنبال خواهد داشت.
شرطِ بهره‌مندی
استمرار در انجام مستحبات، شرط بهره‌برداریِ کامل از آنهاست. کسی که عبادت را گهگاهی انجام می‌دهد یا به‌صورت آزمایشی فقط برای چند شبانه روز به آن می‌پردازد، نباید انتظار داشته باشد که برکاتِ وعده داده شده در آیات و روایات را کسب نماید. مثلاً اگر کسی بخواهد از مستغفرین در هنگام سحر باشد، باید حداقل یکسال به استغفار در نماز شب مداومت کند.
در روایتی از امام باقر(ع) نقل شده است که:
«مَنْ دَاومَ عَلَى صَلَاةِ اللَّيْلِ وَالْوَتْرِ، وَاسْتَغْفَرَ اللَّهَ فِي كُلِّ وَتْرٍ سَبْعِينَ مَرَّةً، ثُمَّ وَاظَبَ عَلَى ذَلِكَ سَنَةً كُتِبَ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِينَ بِالْأَسْحارِ»⟦۲⟧
کسی که بر نماز شب و نماز وَتر مداومت داشته باشد، و در هر نماز وَتر، هفتاد مرتبه از خداوند متعال، طلب مغفرت کند، و به این عمل برای یکسال پایبند بماند، از مستغفرین در هنگام سحر نوشته خواهد شد.
از این روایت فهمیده می‌شود که اگر کسی پس از این یکسال تقید، این توفیق از او سلب شود، همچنان به این صفتِ مقدس، متصف می‌ماند. چقدر عظیم است شرَفی که انسان با غلبۀ یکساله بر نفسِ خود کسب می‌کند. این روایت، نه‌تنها به اهمیتِ مداومت اشاره دارد، بلکه بر قدرتِ ارادۀ انسان در ایجاد تغییرات بزرگ نیز تأکید می‌کند.
دعوتی برای همه
دعوت به قیامِ شب، منحصر به گروه خاصی از مردم عادی نیست، بلکه این دعوت، شامل بهترین‌های امت نیز می‌شود.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«مَا زَالَ جَبْرَئِيلُ يُوصِينِ بِقِيَامِ اللَّيْلِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّ خِيَارَ أُمَّتِي لَنْ يَنَامُوا»⟦۱⟧
همواره جبرئیل مرا به نماز شب توصیه می‌کرد تا اینکه گمان کردم برگزیدگانِ امت من هرگز نخواهند خوابید.
چقدر خجالت آور است که خداوند به مردم شهری بنگرد و در میان
آنان، برخی از اشخاصِ غیرِمکتبِ اهل‌بیت به نماز شب مشغول باشند، اما کسانی که خود را پیرو مکتب اهل‌بیت(علیهم‌السلام) می دانند، همراه با غافلان، در سحرگاهان در خواب باشند.
لذا امام صادق(ع) با کلامی توبیخ‌آمیز، این‌گونه افراد را از دایرۀ نزدیکان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) خارج می‌کند و می‌فرماید:
«لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يُصَلِ صَلَاةَ اللَّيْل»⟦۱⟧
از ما نیست کسی که نماز شب اقامه نمی کند!
این تأکیدات بر اهمیت قیام شب، و ارتباط عمیق با خداوند در خلوتِ شبانه دلالت دارد، که یکی از کلیدهای تقرب به حق تعالی و بهره‌برداری از برکات معنوی است.
نورِ شب‌زنده‌داران
نوری که در روز قیامت، مؤمنان را در بر می‌گیرد _ چنانکه قرآن کریم بیان می‌فرماید _ روح نمازگزارانِ در شب را نیز در بر می‌گیرد؛ تا حدی که این نور، در چهره‌شان منعکس می‌شود، اما غیرِ اهلِ بصیرت، متوجه این نور نمی‌شوند.
از امام سجاد(ع) سوال شد:
«مَا بَالُ الْمُتَهَجِّدِينَ بِاللَّيْلِ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ وَجْهاً؟»
چرا شب‌زنده‌داران از خوش‌چهره‌ترین مردم هستند؟
حضرت جواب دادند:
«لِأَنَّهُمْ خَلَوْا بِاللَّهِ فَكَسَاهُمُ اللَّهُ مِنْ نُورِهِ»⟦۱⟧
زیرا آنان با خدا خلوت می‌کنند و خداوند از نور خود آنان را می‌پوشاند!
بی‌شک این نور، در زندگی دنیا نیز بسیار تاثیرگذار است و شیرینیِ در
سخن، گشاده‌رویی در چهره و تاثیرگذاری بر دلها را به دنبال خواهد داشت؛
و این، خود، معنای «وُدّ» است که خداوند برای دوستداران خود قرار داده است.
نوری خاص
هر عبادتی، نوری مختص به خود را دارد. نوری که انسان از حج به دست می‌آورد، در نماز نمی‌یابد، و نوری که از نماز جماعت به دست می‌آورد، در نماز شب نمی‌یابد.
انسانِ باایمان باید مجموعۀ کاملی از این پرتوهای نورانی باشد. به‌راستی چه عملی از ایستادن در درگاه خداوند، آن هم در دل شب، بالاتر خواهد بود؟!
آن‌هم در حالی که با پروردگار خود چنین نجوا می‌کند:
«إِلهَِي! غَارَتْ نُجُومُ سَمَاوَاتِكَ، وَهَجَعَتْ عُيُونُ أَنَامِكَ ، وَأَبْوَابُكَ مُفتُوحَةٌ لِلسَّائِلِينَ، جِئْتُكَ لِتَغْفِرَ لِي وَتَرْحمََنِ...أَمَا وَعِزَّتِكَ وَجَلَالِكَ
مَا أَرَدْتُ بِمَعْصِيَتِي مُخَالَفَتَكَ، وَمَا عَصَيْتُكَ إِذْ عَصَيْتُكَ وَأَنَا بِكَ شَاكٌّ، وَلَا بِنَكَالِكَ جَاهِلٌ، وَلَا لِعُقُوبَتِكَ مُتَعَرِّضٌ، وَلَكِنْ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي، وَأَعَانَنِ عَلَى ذَلِكَ سِتْرُكَ الْمُرْخَى بِهِ عَلَيَّ، فَأَنَا الآنَ مِنْ عَذَابِكَ مَنْ يَسْتَنْقِذُنِ، وَبِحَبْلِ مَنْ أَعْتَصِمُ إِنْ قَطَعْتَ حَبْلَكَ عَنِّ؟!»⟦۱⟧
دو ایستگاه برای پاک شدن
دو ایستگاهِ برجسته برای پالایشِ قلبِ مؤمن از آثار گناهان وجود دارد:
•در طول روز: استغفار بعد از نماز عصر.
از امام صادق(ع) نقل شده که فرمودند:
«مَنِ اسْتَغْفَرَ اللَّهَ بَعْدَ صَلَاةِ الْعَصْرِ سَبْعِينَ مَرَّةً غَفَرَ اللَّهُ لَهُ سَبْعَمِائَةِ ذَنْبٍ»⟦۲⟧
کسی که بعد از نماز عصر هفتاد بار استغفار کند، خداوند هفتصد گناه او را می‌بخشد.
•در طول شب: هفتاد مرتبه استغفار در نماز وَتر که از موجبات
مغفرت است.
همان‌طور که امام صادق(ع) فرمودند:
«صَلَاةُ الْمُؤْمِنِ بِاللَّيْلِ تَذْهَبُ بِمَا عَمِلَ مِنْ ذَنْبٍ بِالنَّهَار»⟦۳⟧
نماز شبِ مؤمن، گناهان روز او را پاک می‌کند.
جمع این دو استغفار، معنا و مفهوم آیۀ شریفۀ ذیل است:
﴿إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئات﴾⟦۱⟧
یقیناً نیکی‌ها بدی‌ها را از میان می‌برند.
تصور کنید که انسان، روزانه دو مرتبه خود را بشوید. آیا از آلودگی او چیزی باقی می‌ماند؟! این مثال به تأثیر مستمر و بی‌نقص اعمال عبادی اشاره دارد که روح و قلب انسان را شفاف و پاک نگه می‌دارد.
حقّ بندگان
یکی از شرایطِ سخت در قیامت، تسویه‌حسابِ با مردم است؛ جایگاهی که مغفرت پروردگار نیز سودی نخواهد داشت! حقّ مخلوق، کاملا از حقّ خالق جُداست. خداوند شاید از حقِ خود بگذرد، اما از حقّ بندگانِ دیگر نخواهد گذشت! حقوقِ بندگان باید میانِ خودشان تسویه شود، و نیازمند عفو و گذشتِ متقابل است.
ارزشِ استغفار شبانه، در همین‌جا آشکار می‌شود! هنگامی که مؤمن در دل شب، به یاد کسانی می‌افتد که نسبت به آنها خطایی کرده، و برای آنها از درگاه الهی طلب مغفرت می‌کند، ممکن است همین استغفار، زمینه‌ای برای گذشت آن شخص، در روز قیامت از ظالمش باشد.
این استغفار همچون گنجینه‌ای ذخیره می‌شود و اثر آن در آن روزِ دشوار، نمایان می‌گردد. همین توجه و تلاش برای جبرانِ خطاها، نشان‌دهندۀ عُمق آگاهی معنوی، و آمادگی برای مواجهه با روز جزاست.
کمترین مقدار
برخی افراد ممکن است به دلیل تنبلی یا سنگینی، از قیامِ شب و انجام کامل رکعات نمازِ شب خودداری کنند. برای چنین افرادی، توصیه شده که حداقل، نماز شفع و وتر را حدود نیمه‌شب به‌جا آورند. این عملِ حداقلی، می‌تواند زمینه‌سازِ تجربۀ برکات معنویِ نماز شب شود و انگیزه‌ای برای گسترش اعمال عبادی فراهم آورَد.
امام باقر(ع) می‌فرمایند:
«أَحَبُّ الْأَعْمَالِ إلى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مَا دَاومَ الْعَبْدُ عَلَيْهِ وَإِنْ قَلَّ»⟦۱⟧
محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند عزوجل، عملی است که بنده بر آن مداومت داشته باشد، هرچند اندک باشد.
مؤمن می‌تواند به درجه‌ای از نورانیت و رشد معنوی برسد که همۀ زمان‌ها برایش یکسان شود و او در هیچ زمان خاصی محدود نشود.
آن‌وقت چنین شخصی، نه‌تنها به حداقل‌قانع نمی‌شود، بلکه همواره شعارش این آیۀ شریفه است:
﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ﴾⟦۲⟧
به اندازۀ استطاعتی که دارید از خدا پروا کنید.
عبادات امیرالمؤمنین(ع) نیز به‌عنوان الگویی برجسته بیان شده است. در روایات⟦۳⟧ آمده که حضرت علی(ع)، میان ماه رمضان و شوال،
هیچ تفاوتی قائل نبودند و تمام شب را به عبادت مشغول می‌شدند. این شیوه، نشان‌دهندۀ اوج اخلاص و تقوا در مسیر بندگی است.
بیدار شدن برای نماز شب
برای کسانی که نگران‌اند خواب بر آنان چیره شود و توفیق خواندن نماز شب را از دست بدهند، دستورالعمل‌هایی بیان شده است:
•قرائتِ آیۀ آخرِ سورۀ کهف:
﴿قُلْ إنّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَىَّ إنما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِد﴾⟦۱⟧
بگو جز این نیست که من هم بشری مانند شمایم که به من وحی می‌شود که معبود شما فقط خدای یکتاست.
•پیامبر گرامی اسلام(ص) برای بیداری سحر این دستور العمل را
بیان فرمود:
سه مرتبه آیت الکرسی؛ سپس آیۀ ﴿شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾⟦۲⟧، و سپس آیۀ ﴿إِنَّ رَبَّكُمُ اللَّهُ الَّذِى خَلَقَ السَّموَاتِ وَالأَرْضَ فى سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثِيثاً والشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأَمْرِهِ أَلاَ لَهُ الْخَلْقُ وَالأَمْرُ تَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَلَمِينَ﴾⟦۳⟧
قرائت شود و در پایان تسبیح زهرا(علیها‌السلام) گفته شود و با وضو بخوابد.
•پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«مَنْ أَرَادَ شَيْئاً مِنْ قِيَامِ اللَّيْلِ وَأَخَذَ مَضْجَعَهُ فََلْيَقُلْ: «اللَّهُمَّ لَاتُؤْمِنِّ مَكْرَكَ، وَلَاتُنْسِنِ ذِكْرَكَ، وَلَاتَجْعَلْنِ مِنَ الْغَافِلِينَ، أقُومُ سَاعَةَ كَذَا وَكَذَا»»⟦۱⟧
هر کس خواهان قیام شب باشد و برای خوابیدن آماده شود، بگوید: خداوندا! مرا از مکر خود ایمن مگردان، مرا از یاد خود فراموش نکن، و مرا از غافلان قرار نده. قصد دارم در ساعت فلان و فلان بیدار شوم.
خداوند فرشته‌ای دارد که او را مأمور بیدار کردن بنده در آن ساعت می‌کند.
•شکر نعمت بیداری هنگام برخاستن از رختخواب.
مشخص است که شکرِ نعمتِ بیداری در آن شب، توفیق بیشتری را برای شبهای آینده به همراه دارد.
از امام باقر(ع) چنین روایت شده است:
«إذا قُمْتََ بِاللَّيْلِ مِنْ مَنَامِكَ ، فَقُلِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي رَدَّ عَلَيَّ رُوحِي لِأَحمَْدَهُ وَأعْبُدَه»⟦۲⟧
هنگامی که شب از خواب برخاستی، بگو: سپاس خدای را که روحم را به من بازگرداند تا او را حمد و عبادت کنم.
•در وعدۀ شام، غذا کم و سبُک استفاده شود.
چراکه سنگینی معده، سنگینی خواب را به دنبال دارد.
•زود خوابیدن، به جای مشغولیت به کارهای بیهوده
ماهیتِ انسان، به گونه‌ای است که اگر استراحت کافی نباشد، نشاط و سرزندگیِ لازم وجود نخواهد داشت.
•به‌جا آوردنِ قضای نماز شب، آن‌هم بلافاصله بعد از بیدار شدن.
این‌کار، نشانۀ جدّیت در نیت نمازگزار است؛ خصوصاً اگر همراه با ندامت و پشیمانی باشد.
•داشتنِ دغدغۀ بیدارشدن، قبل از خواب، به‌گونه‌ای که فرد،
به‌خاطرِ احتمالِ از دست دادنِ تهجد و درجات والا نزد خداوند متعال، دچار کمی اضطراب و حساسیت شود.
این احساسِ مسئولیت و جدیت در بهره‌برداری از فرصت شب، روحیه‌ای است که مؤمن را برای عبادت شبانه ترغیب می‌کند. امام سجاد(ع) نیز به همین نکته اشاره می‌کنند:
«مَعَاشِرَ شِيعَتِنَا أَمَّا الْجَنَّةُ فَلَنْ تَفُوتَكُمْ سَرِيعاً كَانَ أو بَطِيئاً وَلَكِنْ تَنَافَسُوا فِي الدَّرَجَات»⟦۱⟧
ای شیعیان ما! بهشت را از دست نخواهید داد؛ چه سریع باشد یا آهسته؛ اما برای کسب درجات با یکدیگر رقابت کنید.
معنای کم خوابیدن
تفسیر آیۀ:
﴿كانُوا قَليلاً مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ﴾⟦۱⟧
آنان اندکی از شب را می‌خوابیدند.
بر دو دیدگاه متمرکز شده‌است:
•برخی معتقدند که آنها در هر شب زمان کمی می‌خوابیدند؛
به این معنا که در هر شب، فقط مدت کوتاهی می‌خوابیدند و بیشترِ شب را به نماز و عبادت مشغول بودند.
•گروهی دیگر می‌گویند که این آیه، به تعداد شب‌زنده‌داری‌های آنها
اشاره دارد؛ یعنی در بیشترِ شب‌ها نماز شب به جای می‌آوردند. در هر دو حالت، قیامِ شب، به‌عنوان یکی از ویژگی‌های ثابت مؤمنان توصیف شده است؛ حتی برای کسانی که تازه به اسلام گرویده بودند. پس اگر کسانی که به تازگی وارد اسلام شده بودند، چنین پایبندی‌ای به قیام شب داشتند، چقدر برای انسانی که مدت زیادی از عمر خود را در فضای هدایت و صلاح گذرانده، جای تأسف است که این توفیق را از دست بدهد. این آیه، دعوتی است برای بیداری معنوی و قدرشناسی از فرصت‌های عبادت.
مناجات شبانه
خداوند در آیۀ:
﴿إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئا﴾⟦۱⟧
قطعاً عبادت شب، محکم‌تر و پایدارتر است.
به نقشِ شب، به‌ویژه نماز شب، در تثبیتِ دستاوردهای اخروی اشاره می‌کند.
طبق نظر صاحب تفسیر المیزان⟦۲⟧، این آیه کنایه از آن است که عبادتِ شبانه، پایه‌ای محکم‌تر دارد، زیرا نفس در شب صاف‌تر است و از مشغولیت‌های روزانه آزاد است. همچنین گفته شده که در شب هماهنگی قلب و زبان بیشتر است. منظور از ﴿أقوَمُ قِيلا﴾ نیز این است که گفتارِ در شب، ثابت‌تر، خالص‌تر و با حضورِ قلبِ بیشتری همراه است؛ زیرا خداوند، شب را زمان آرامش قرار داده و انسان در آن، از اشتغالات زندگی فاصله می‌گیرد و ذهنش آزاد می‌شود.
اما در آیۀ:
﴿إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَويلا﴾⟦۳⟧
تو را در روز، رفت و آمدی طولانی است.
خداوند به مشغولیت‌های روزانه اشاره می‌کند.
این آیه کنایه از آن دارد که انسان، در روز، درگیر امور معاش و انواع نیازهای زندگی است و این مشغله‌ها فرصت تمرکز کامل بر ارتباط با خداوند را محدود می‌کنند. بنابراین، شب و نماز شب بهترین زمان برای توجه خالصانه به پروردگار است.
برکات خاص
قطعاً شهادت و گواهیِ ملائکۀ شب و ملائکۀ روز، در محضر الهی، شهادتی مقبول است؛ فرشتگانی که محاسبۀ مردم را به عهده دارند، و برای زمینیان استغفار می‌کنند.
از جمله برکاتِ ویژه، برای اهلِ نماز شب و نماز صبح، توفیق درک ساعتی است که فرشتگانِ شب، صعود می‌کنند و فرشتگانِ روز، نزول می‌یابند.
این نکته از آیۀ
«إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كَانَ مَشْهُوداً»⟦۱⟧
نماز صبح مورد مشاهدۀ [فرشتگان شب و فرشتگان روز] است. برداشت می‌شود.
یقیناً شهادت این دو گروهِ فرشتگان، بر عبادتِ بندگان در این ساعت، در عرش الهی پذیرفته می‌شود.
شادیِ عرشیان
ممکن است بنده‌ای سال‌ها نماز شب اقامه کند، اما فقط یک نمازِ شبش نزد خداوند متعال جایگاه ویژه‌ای داشته باشد و فقط در همان شب، به لباس عبودیت آراسته شده باشد؛ مانند زمانی که بنده تلاش ویژه‌ای در عبادتش انجام دهد.
در حدیث نبوی آمده است:
«ثَلَاثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللهُ وَيَضْحَكُ إِلَيْهِمْ وَيَسْتَبْشِرُ بِهِم: الَّذِي إِذَا انْكَشَفَتْ فِئَةٌ قَاتَلَ وَرَاءَهَا بِنَفْسِهِ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ، فَإِمَّا أَنْ يُقْتَلَ، وَإِمَّا أَنْ يَنْصُرَهُ اللهُ عَزَّ وَجَلَّ وَيَكْفِيَهُ، فَيَقُولُ: انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي هَذَا، كَيْفَ صَبَرَ لِي بِنَفْسِهِ، وَالَّذِي لَهُ امْرَأَةٌ حَسَنَةٌ وَفِرَاشٌ لَيِّنٌ حَسَنٌ؛ فَيَقُومُ مِنَ اللَّيْلِ، فَيَقُولُ: يَذَرُ شَهْوَتَهُ وَيَذْكُرُنِ، وَلَوْ شَاءَ رَقَدَ، وَالَّذِي كَانَ فِي سَفَرٍ، وَكَانَ مَعَهُ رَكْبٌ فَسَهَرُوا ثُمَّ هَجَعُوا، فَقَامَ مِنَ السَّحَرِ فِي ضَرَّاءَ وَسَرَّاءَ»⟦۱⟧
سه‌دسته را خداوند دوست دارد، به آنها لبخند می‌زند و بشارت می‌دهد: کسی که اگر گروهی در میدان نبرد فرار کنند، خود به‌خاطر خداوند عزوجل مبارزه کند، یا کشته شود یا خداوند او را یاری دهد و کفایتش کند، و خداوند می‌فرماید: به این بندۀ من نگاه کنید که چگونه با جان خود برای من صبر کرد؛
کسی که همسر زیبا و بستری نرم و زیبا داشته باشد، اما شب هنگام برای خداوند عزوجل برخیزد و بگوید: شهوتم را ترک
می‌کنم و خداوند را یاد می‌کنم، و اگر می‌خواست، می‌خوابید؛ کسی که در سفر باشد و همراهانش پس از شب‌نشینی بخوابند، اما او در سحرگاه، در سختی و راحتی، قیام کند.
در این روایت، لبخند خداوند، کنایه از سُرور و بشارت اوست، همان‌طور که در آیۀ:
﴿يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْديهِم﴾⟦۱⟧
[دست تو که به منزله] دست خدا[ست]، بالای دست های آنان است.
دست، نیز کنایه است.
این، بیان زیبایی از عمق محبت الهی به بندگانی است که با اخلاص و اراده در مسیر بندگی گام برمی‌دارند.
إلقاء سنگینی
اگر انسان در آیۀ ۴۶ سورۀ توبه تفکر نماید، ترس او را فرا خواهد گرفت که مبادا از مصادیق این آیه باشد! زیرا این آیه، دربارۀ حالتی سخن می‌گوید که در آن، خداوند، خیرِ بندۀ خود را نمی‌خواهد و او را از عمل باز می‌دارد.
﴿وَلَكِنْ كَرِهَ اللَّهُ انْبِعَاثَُمْ فَثَبَّطَهُمْ وَقِيلَ اقْعُدُوا مَعَ الْقَاعِدِينَ﴾⟦۲⟧
پس آنان را از حرکت بازداشت، و [انگار به آنان] گفته شد: با نشستگان [در خانه‌ها که به علتی معذور از جنگند] بنشینید!
گرچه این آیه، دربارۀ جهاد، نازل شده، اما ممکن است خداوند در شرایطی دیگر، بنده‌اش را از انجام اعمال نیکِ دیگر نیز بازبدارد. مثلاً ممکن است کسی در نیمۀ شب از خواب برخیزد، اما در دلِ خود، هیچ رغبتی به نماز شب نیابد.
لذاست که باید به خدا پناه برد و با وسوسه‌های شیطانی مقابله نمود و برای غلبه بر تنبلی در مسیر عبادت تلاش ویژه‌ای کرد.
غرور در شب‌زنده‌داری
ممکن است بنده‌ای که موفق به اقامۀ نماز شب شده، دچار غرور شود؛ خصوصاً اگر نماز شبی همراه با خضوع و خشوع اقامه کرده باشد! ممکن است نمازگزار، گمان برَد که با نماز شبش، راهِ قُرب الهی را پیموده؛ در حالی که داشتنِ توفیقِ نماز شب، به معنای رسیدن به قرب الهی در همۀ صحنه‌های زندگی نیست. ممکن است کسی اهل نماز شب باشد، ولی با خانوادۀ خودش بد اخلاقی کند.
در این حالت است که به‌خاطر غرور و خودبینی، دستی از عالم غیب، خواب را بر چنین شخصی غالب می‌سازد.
در روایتی از نبی مکرم اسلام(ص) آمده است:
«قال الله تعالى: إِنَ مِنْ عِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ لَمَنْ يَجْتَهِدُ فِي عِبَادَتِ ، فَيَقُومُ مِنْ رُقَادِهِ وَلَذِيذِ وِسَادِهِ، فَيَتَهَجَّدُ لِيَ اللَّيَالِيَ، فَيُتْعِبُ نَفْسَهُ فِي عِبَادَتِ، فَأَضْرِبُهُ بِالنُّعَاسِ اللَّيْلَةَ وَاللَّيْلَتَيْنِ؛ نَظَراً مِنِّ لَهُ، وَإِبْقَاءً
عَلَيْهِ، فَيَنَامُ حَتّى يُصْبِحَ، فَيَقُومُ وَهُوَ مَاقِتٌ لِنَفْسِهِ، زَارِئٌ عَلَيْهَا، وَلَوْ أُخَلِّي بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَا يُرِيدُ مِنْ عِبَادَتِ لَدَخَلَهُ الْعُجْبُ مِنْ ذلِكَ، فَيُصَيِّرُهُ الْعُجْبُ إلى الْفِتْنَةِ بِأَعْمَالِهِ، فَيَأْتِيهِ مِنْ ذلِكَ مَا فِيهِ هَلَاكُهُ؛ لِعُجْبِهِ بِأَعْمَالِهِ، وَرِضَاهُ عَنْ نَفْسِهِ، حَتّى يَظُنَّ أَنَّهُ قَدْ فَاقَ الْعَابِدِينَ، وَجَازَ فِي عِبَادَتِهِ حَدَّ التَّقْصِيرِ، فَيَتَبَاعَدُ مِنِّ عِنْدَ ذلِكَ وَهُوَ يَظُنُّ أَنَّهُ يَتَقَرَّبُ إِلَى»⟦۱⟧
خداوند فرمود: برخی از بندگان مؤمن من هستند که در عبادتِ من تلاش می‌کنند، از خواب و بسترِ راحتِ خود برخاسته و شب‌ها را برای من به تهجد می‌پردازند. و خود را در عبادتِ من به زحمت می‌اندازند. پس من آنها را یک شب یا دو شب با خواب سنگین مواجه می‌کنم، تا آنان را حفظ کنم و به آنها رحم کنم. در نتیجه تا صبح می‌خوابند و با حالتی از ناراحتی و سرزنش خود، بیدار می‌شوند. اگر من میان آنها و آنچه می‌خواهند از عبادت من، آزادی کامل بگذارم، ممکن است به غرور مبتلا شوند و این غرور آنان را به فتنه‌ای در اعمالشان بیندازد که نتیجه آن هلاکتشان باشد. به سبب غرور به اعمالشان و رضایت از خود، تصور می‌کنند که از دیگر عبادت‌کنندگان، برتر هستند و حد تقصیر در عبادت را پشت سر گذاشته‌اند. در چنین حالتی از من دور می‌شوند، در حالی که فکر می‌کنند به من نزدیک هستند .
نگاهِ رحمانیِ خداوند
تردیدی نیست که بیدار شدن برای نماز شب و ترک خواب، از جمله علتهای دریافتِ نگاهِ رحیمانۀ خداوند است؛ آن‌هم به‌خاطر سختی‌ای که هنگام بیدار شدن از خواب، متحمّل می‌شود، آنگونه که قرآن از آن یاد کرده است.
در روایتی از امام صادق(ع) آمده است:
«إِنَ الْعَبْدَ لَيَقُومُ فِي اللَّيْلِ فَيَمِيلُ بِهِ النُّعَاسُ يَحِيناً وَشِمَالاً وَقَدْ وَقَعَ ذَقَنُهُ عَلَى صَدْرِهِ فَيَأْمُرُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتعالى أَبْوَابَ السَّمَاءِ فَتُفَتَّحُ ثُمَّ يَقُولُ لِمَلَائِكَتِهِ انْظُرُوا إلى عَبْدِي مَا يُصِيبُهُ فِي التَّقَرُّبِ إِلَىَّ بِمَا لَمْ أَفْرِضْ عَلَيْهِ رَاجِياً مِنِّ لِثَلَاثِ خِصَالٍ ذَنْبٍ أَغْفِرُهُ أو تَوْبَةٍ أُجَدِّدُهَا أو رِزْقٍ أَزِيدُهُ فِيهِ أُشْهِدُكُمْ مَلَائِكَتِي أَنِّ قَدْ جمََعْتُهُنَّ لَهُ»⟦۱⟧
گاه بنده‌ای، شب‌هنگام، به نماز برمی‌خیزد، در حالی که خواب‌آلود به چپ و راست متمایل می‌شود و چانه‌اش بر سینه‌اش می‌افتد. سپس خداوند تبارک و تعالی به درهای آسمان امر می‌کند که گشوده شوند و به فرشتگانش می‌فرماید: به بنده‌ام نگاه کنید که چگونه در تقرب به من، کاری را که بر او واجب نکرده‌ام، انجام می‌دهد. او به امید سه چیز این تلاش را می‌کند: گناهی که ببخشم، توبه‌ای که تجدید کنم، یا روزی‌ای که بر او بیفزایم. ای فرشتگانم، شما را گواه می‌گیرم که این هر سه را برای او فراهم کرده‌ام.
زوجِ الهی
از جمله تصاویرِ زیبا برای اهل بهشت، تصویر زوجِ مؤمنی است که شب را به عبادت می‌پردازند.
پیامبر اسلام(ص) برای چنین زوجی، تقاضای رحمت الهی نموده است:
«رَحِمَ اللهُ رَجُلًا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّى وَأَيْقَظَ امْرَأَتَهُ فَصَلَّتْ، فَإِنْ أَبَتْ نَضَحَ فِي وَجْهِهَا المَاءَ، رَحِمَ اللهُ امْرَأَةً قَامَتْ مِنَ اللَّيْلِ فَصَلَّتْ وَأَيْقَظَتْ زَوْجَهَا، فَإِنْ أَبَى نَضَحَتْ فِي وَجْهِهِ المَاءَ»⟦۱⟧
خداوند رحمت کند مردی را که در شب برخیزد و نماز اقامه کند، و همسرش را بیدار کند تا او نیز نماز اقامه کند. اگر همسرش امتناع کند، آب به صورتش بپاشد. خداوند رحمت کند زنی را که در شب برخیزد و نماز بخواند و شوهرش را بیدار کند. اگر شوهرش امتناع کند، آب به صورتش بپاشد.
چنین خانه‌ای برای اهل بهشت همچون ستاره‌ای می‌درخشد. برکات عظیمی بر اهل خانه‌ای که در آن، تلاوت قران و نماز در پیشگاه الهی گذارده می‌شود، نازل خواهد شد.
از امام صادق(ع) روایت شده که فرمودند:
«إِنَ الْبُيُوتَ الَّتِي يُصَلَّى فِيهَا بِاللَّيْلِ بِتِلَاوةِ القرآن تُضِي ءُ لِأَهْلِ السَّمَاءِ كَمَا يُضِي ءُ نُجُومُ السَّمَاءِ لِأَهْلِ الْأَرْضِ»⟦۲⟧
خانه‌هایی که در آنها نماز شب اقامه می‌شود و قرآن تلاوت می‌گردد، برای اهل آسمان می‌درخشند، همان‌طور که ستارگان آسمان برای اهل زمین می‌درخشند.
علاوه بر اینها، خداوند متعال این زوج را در زمرۀ ذاکرین درگاه خود می‌نویسد.
پیامبر اکرم(ص) این حقیقت را چنین بیان می‌کند:
«إذا أَيْقَظَ الرَّجُلُ أَهْلَهُ مِنَ اللَّيْلِ وَتَوَضَّئَا وَصَلَّيَا كُتِبَا مِنَ الذَّاكِرِينَ اللَّهَ كَثِيراً وَالذَّاكِرَاتِ»⟦۱⟧
اگر مردی اهل خانه‌اش را شب‌هنگام بیدار کند و هر دو وضو بگیرند و نماز اقامه کنند، در زمرۀ مردان و زنانی که خدا را بسیار یاد می‌کنند، نوشته خواهند شد.
صف‌های فرشتگان
اگر پرده از مقابل چشمانِ انسانِ شب‌زنده دار برداشته می‌شد، دنیایی از عجایب، مانند فرشتگانی که در اطرافش حلقه‌زده‌اند را مشاهده می‌کرد! اگر چنین حقایقی در کلام معصومین به ما نمی‌رسید، هرگز متوجه آنها نمی‌شدیم.
حال، آیا بهتر نیست که شب‌زنده دار، به فرشتگانِ اطرافش سلام کند؟! از پیامبر اکرم(ص) چنین روایت شده است:
«فَمَنْ رُزِقَ صَلَاةَ اللَّيْلِ مِنْ عَبْدٍ أو أَمَةٍ قَامَ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مُخْلِصاً
فَتَوَضَّأَ وُضُوءاً سَابِغاً وَصَلَّى لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِنِيَّةٍ صَادِقَةٍ وَقَلْبٍ سَلِيمٍ وَبَدَنٍ خَاشِعٍ وَعَيْنٍ دَامِعَةٍ، جَعَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتعالى خَلْفَهُ تِسْعَةَ صُفُوفٍَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي كُلِّ صَفٍّ مَا لَا يُحْصِي عَدَدَهُمْ إِلَّا اللَّهُ تَبَارَكَ وَتعالى أحَدُ طَرَفَيْ كُلِّ صَفٍّ بِالْمَشْرِقِ وَالْآخَرُ بِالْمَغْرِبِ قَالَ فَإذا فَرَغَ كُتِبَ لَهُ بِعَدَدِهِمْ دَرَجَات»⟦۱⟧
هر بنده‌ای که به نماز شب توفیق یابد، چه مرد باشد و چه زن، و برای خداوند عزوجل با اخلاص برخیزد، وضویی کامل بگیرد، و با نیتی صادق، قلبی پاک، بدنی خاشع و چشمانی گریان نماز گزارد، خداوند تبارک و تعالی در پشت سر او نُه صف از فرشتگان قرار می‌دهد. تعداد فرشتگان هر صف را جز خداوند عزوجل کسی نمی‌تواند بشمارد. یک طرفِ هر صف به سمت مشرق و طرفِ دیگر به سمت مغرب امتداد دارد؛ و هنگامی که نمازگزار از عبادتش فارغ شود، به تعداد فرشتگان درجاتی برای او نوشته می‌شود.
بزرگ‌ترین مانع
یکی از بزرگ‌ترین موانع در مسیر سالکان الهی، عدم آشکار شدنِ حقیقتِ نشانه‌های راه است. سالک ممکن است بارها تجربه‌های درست و غلط را تکرار کند تا به نتیجه برسد؛ و حتی ممکن است هیچ‌گاه به آن نرسد. اگر این تردید در احکام شرعی باشد، مکلف به فتوای فقیه مراجعه می‌کند، ولی در موضوعات دیگر نمی‌توان تقلید نمود و از این طریق راهِ قطعی را پیدا کرد.
در اینجا نور الهی، نقش خود را ایفا می‌کند تا حقیقت را به انسان نشان دهد؛ و خداوند به او نیروی تشخیص و حق و باطلی عطا می‌کند که با آن، در میان مردم حرکت کند. یکی از عواملِ مهمِ جریان یافتنِ این نور در قلب مؤمن، پایبندی به نماز شب است؛ زیرا خلوت با پروردگار در دل شب، فرصتی برای این نورانیت فراهم می‌کند. بعید است که خداوند بنده‌ای را پس از مناجات و خطاب «لَبَّیْکَ» نادیده بگیرد؛ خطابی که عموماً از سوی بنده به پروردگار بالا می‌رود.
از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که فرمودند:
«إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَى إِلَى الدُّنَْيَا: أَنْ أَتْعِبِي مَنْ خَدَمَكِ، وَاخْدُمِي مَنْ رَفَضَكِ، وَإِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَخَلّى بِسَيِّدِهِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ وَنَاجَاهُ، أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِي قَلْبِهِ، فَإِذَا قَالَ يَا رَبِّ! يَا رَبِّ! نَادَاهُ الْجَلِيلُ جَلَّ جَلَالُهُ: لَبَّيْكَ عَبْدِي سَلْنِ أُعْطِكَ، وَتَوَكَّلْ عَلَيَّ أَكْفِكَ، ثَُمَّ يَقُولُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَلَائِكَتِهِ: يَا مَلَائِكَتِي! انْظُرُوا إِلَى عَبْدِي فَقَدْ تَخَلّى فِي جَوْفِ اللَّيْلِ الْمُظْلِمِ وَالْبَطَّالُونَ لَاهُونَ وَالْغَافِلُونَ نِيَامٌ، اشْهَدُوا أَنِّ قَدْ غَفَرْتُ لَه »⟦۱⟧
خداوند عزوجل به دنیا وحی کرد که: کسانی که تو را خدمت کنند، خسته کن، و آنان که تو را رد می‌کنند، خدمت کن. هنگامی که بنده‌ای در دل شب تاریک با پروردگار خود خلوت کند و او را مناجات کند، خداوند نوری در قلب او قرار می‌دهد.
اگر بگوید: یا رب! یارب! خداوند او را ندا می‌دهد: لَبَّیْکَ بنده من! از من بخواه تا به تو عطا کنم، بر من توکل کن تا کفایتت کنم. سپس خداوند به فرشتگان خود می‌فرماید: ای فرشتگان! به بنده من نگاه کنید که در دل این شب تاریک خلوت کرده است، در حالی که سرگرم‌کنندگان در حال لهو و غافلان در خواب هستند. گواهی دهید که من او را آمرزیدم.
این نور الهی با حکمت و عقل همراه است که همچون رسولی باطنی در کنار او قرار دارد.
پیامبر اکرم(ص) نیز به این موضوع بشارت داده‌اند، و فرموده‌اند:
«خِيَارُكُمْ أولُو النُّهَى، قِيلَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ أولُو النُّهَى؟ فَقَالَ: الْمُتَهَجِّدُونَ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ»⟦۱⟧
بهترین‌های شما خردمندان هستند. گفته شد: یا رسول الله، خردمندان چه کسانی‌اند؟ فرمودند: کسانی که در شب برای نماز شب برمی‌خیزند، در حالی که مردم در خواب‌اند.
فرشتگانِ پشتیبان
گاهی بنده برای نماز شب، از خواب برمی‌خیزد، و در باطن، نشاط خاصی می‌بیند، در حالی‌که خواب کافی نیز نداشته است؛ شاید علتِ این مساله، حضور فرشتگانی است که او را برای نماز شب بیدار کرده‌اند. قطعاً بیدار شدن در سحر، با حضورِ مبارک فرشتگان، از علل نشاط در روز خواهد بود.
در روایتی به نقل از نبی مکرم اسلام(ص) چنین آمده است:
«أَيُّهَا النَّاسُ مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَهُوَ يُضْرَبُ عَلَيْهِ بِخَزَائِمَ مَعْقُودَةٍ فَإذا ذَهَبَ ثُلُثَا اللَّيْلِ وَبَقَِ ثُلُثُهُ أَتَاهُ مَلَكٌ فَقَالَ لَهُ: قُمْ فَإذكُرِ اللَّهَ فَقَدْ دَنَا الصُّبْحُ قَالَ: فإن هُوَ تَحَرَّكَ وَذَكَرَ اللَّهَ انْحَلَّتْ عَنْهُ عُقْدَةٌ وَإِنْ قَامَ فَتَوَضَّأَ وَدَخَلَ فِي الصَّلَاةِ انْحَلَّتْ عَنْهُ الْعُقَدُ كُلُّهُنَ فَيُصْبِحُ قَرِيرَ الْعَيْنِ» ⟦۱⟧
ای مردم! هیچ بنده‌ای نیست مگر اینکه بر او بندهایی بسته شده است. هنگامی که دو سوم شب، گذشت، و یک سومِ شب، باقی ماند، فرشته‌ای نزد او می‌آید و می‌گوید: برخیز و خدا را یاد کن! چراکه صبح نزدیک است. اگر بنده حرکت کند و خدا را یاد کند، یک بند از او باز می‌شود. و اگر برخیزد، وضو بگیرد و وارد نماز شود، تمام بندها از او باز می‌شوند و صبح را با چشمانی آرام و دلخوش آغاز می‌کند.
بیداریِ عاشقانه
مشهور است که عاشقانِ امورِ فانی و دوستداران زیبایی‌ها، شب را به همراهی و گفت‌وگو با محبوب‌شان می‌گذرانند، بدون اینکه احساس خستگی یا کسالت کنند. ساعاتِ عبادت برای آنان، همچون عبور سریع ابرها می‌گذرد. حال، کسی که در دلِ شب، تجلیاتی را می‌بیند، که گاهی موجبِ از خود بی‌خود شدن، شگفتی یا شعف می‌شود؟
از این‌رو، ترک بسترِ خواب، برای ملاقات با خداوند، همراه با شوق و
انتظار، می‌تواند از نشانه‌های صدقِ محبت و جدّیت در ادعای بندگی باشد.
در حدیث قدسی، خداوند با لطافت به موسی(ع) فرمود:
«يَا ابْنَ عِمْرَانَ! كَذَبَ مَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُحِبُّنِ، فَإِذَا جَنَّهُ اللَّيْلُ نَامَ عَنِّ، أَ لَيْسَ كُلُّ مُحِبٍّ يُحِبُّ خَلْوَةَ حَبِيبِهِ؟ هَا أَنَا ذَا يَا ابْنَ عِمْرَانَ! مُطَّلِعٌ عَلَى أَحِبَّائِ إِذَا جَنَّهُمُ اللَّيْلُ حَوَّلْتُ أَبْصَارَهُمْ في قُلُوبِهِمْ، وَمَثَّلْتُ عُقُوبَتِي بَيْنَ أَعْيُنِهِمْ، يُخَاطِبُونِّ عَنِ الْمُشَاهَدَةِ، وَيُكَلِّمُونِّ عَنِ الْحُضُورِ »⟦۱⟧
ای پسر عمران! کسی که ادعا می‌کند مرا دوست دارد اما وقتی شب فرامی‌رسد، از من غافل شده و می‌خوابد، دروغ می‌گوید. آیا مُحب، خلوت با محبوب خود را دوست ندارد؟! ای پسر عمران، من آگاه به دوستانم هستم؛ وقتی شب فرامی‌رسد، نگاه‌هایشان را به قلب‌شان منتقل می‌کنم و مجازاتم را در برابر چشمان‌شان نمایان می‌سازم. آنان با حالت شهود و حضور با من سخن می‌گویند.
بخش پایانی حدیث، به برخی تجلیات ویژه در دل شب اشاره دارد. این تجلیات، دلیلِ عشقِ اولیای الهی به ساعت سحر است؛ زیرا به مقام مشاهده و حضور اشاره می‌کند؛ مقامی که کاملاً با تأمل ذهنی درباره این حالت‌ها متفاوت است.
بلاء و توفیقات
برخی از مؤمنانِ اهل سحَر، ممکن است به دلیل جهل یا غفلت، در دل‌شان نسبت به خداوند معترض باشند؛ آن‌هم به‌خاطر وجود کمبود در برخی جنبه‌های زندگی؛ مانند بیماری در بدن یا نقصان در رزق! در حالی که اگر بدانند توفیقاتی مانند قیام شب چه ارزشی در دنیا و آخرت برای آنها دارد، هرگز چنین توهّمِ باطلی به ذهنشان خطور نمی‌کند! گاهی اگر درهای دنیا به روی برخی افراد باز شود، از توفیق قیام شب محروم می‌شوند! لذا این ابتلائات، به دلیل کسب این توفیق و از بین نرفتنِ آن است.
پیامبر اکرم(ص) فرمودند:
«الرَّكْعَتَانِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا»⟦۱⟧
دو رکعت نماز در دل شب، نزد من محبوب‌تر است از دنیا و آنچه در آن است.
نزدیک‌ترین حالت به پروردگار
یکی از نزدیک‌ترین حالاتِ بنده به پروردگارش، در حال سجده است. همچنین یکی دیگر از این حالات، قیام شب و شب زنده داری به عبادت پروردگار است. اگر بنده بداند در برابر چه کسی ایستاده و تا چه حد رحمتِ بی‌کرانِ الهی او را فرا گرفته، هرگز در گرایش به سمت عبادت الهی کُندی و تنبلی نخواهد کرد.
از امام صادق(ع) پرسیدند: کدام ساعت است که بنده به خداوند، و خداوند به بنده نزدیک‌تر است؟
امام(ع) فرمودند:
«إذا قَاَمَ َفِي آخِرِ اللَّيْلِ وَالْعُيُونُ هَادِئَةٌ فَيَمْشِي إلى وَضُوئِهِ حَتَّى يَتَوَضَّأ بِأسْبَغِ وُضُوءٍ ثُمَّ يَجِي ءُ حَتَّى يَقُومَ فِي مَسْجِدِهِ فَيُوَجِّهُ وَجْهَهَُ إَلى اللَّهِ وَيََصُفُّ قَدَمَيْهِ وَيَرْفَعُ صَوْتَهُ وَيُكَبِّرُ وَافْتَتَحَ الصَّلَاةَ فَقَرَأ أجْزَاءً وَصَلّى رَكْعَتَيَْنِ وَقَامَ لِيُعِيدَ صَلَاتَهُ نَادَاهُ مُنَادٍ مِنْ عَنَانِ السَّْمَاءِ عَنْ يَحِينِ الْعَرْشِ: أيُّهَا الْعَبْدُ الْمُنَادِي رَبَّهُ إِنَّ الْبِرَّ لَيُنْشَرُ عَلَى رَأسِكَ مِنْ عَنَانِ السَّمَاءِ وَالْمَلَائِكَةَ مُحِيطَةٌ بِكَ مِنْ لَدُنْ قَدَمَيْكَ إلى عَنَانِ السَّمَاءِ. وَاللَّهُ يُنَادِي: عَبْدِي لَوْ تَعْلَمُ مَنْ تُنَاجِي إذا مَا انْفَتَلْتَ؟ قَالَ: قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاكَ يَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَا الِانْفِتَالُ؟ قَالَ: تَقُولُ بِوَجْهِكَ وَجَسَدِكَ هَكَذَا ثُمَّ وَلَّى وَجْهَهُ فَذَلِكَ الِانْفِتَال»⟦۱⟧
آن هنگام که در انتهای شب، وقتی چشم‌ها آرام است، بنده برای وضو حرکت می‌کند، با بهترین کیفیت وضو می‌گیرد، سپس به سوی محل عبادتش می‌رود، رویش را به سوی خداوند می‌کند، پاهایش را کنار هم قرار می‌دهد، صدایش را بلند می‌کند، تکبیر می‌گوید و نماز را آغاز می‌کند. بخشی از قرآن را می‌خواند، دو رکعت نماز می‌گزارد و سپس برای تجدید نماز برمی‌خیزد. در این هنگام، منادی‌ای از آسمان، از سمت راست عرش ندا می‌دهد: «ای بنده‌ای که پروردگارت را ندا می‌کنی، نیکویی بر فراز سرت از آسمان گسترده
شده است و فرشتگان از قدم‌هایت تا آسمان احاطه‌ات کرده‌اند.»
و خداوند می‌فرماید: «ای بنده من! اگر می‌دانستی با چه کسی نجوا می‌کنی، وقتی از نماز بازگردی چه حالی داشتی؟» راوی پرسید: «فدایت شوم، ای فرزند رسول خدا، منظور از بازگشت چیست؟» امام(ع) پاسخ دادند: «یعنی وقتی با چهره و بدنت این‌گونه باز می‌گردی و رویت را برمی‌گردانی، این بازگشت است.»
مُردارِ شب
یکی از نشانه‌های بدبختی بنده، این است که به مُرداری در شب تبدیل شود؛ حتی اگر مشغول اموری باشد که گمان می‌کند موجب سعادت است؛ اما در واقع نزد پروردگارش منفور و ناپسند خواهد بود! بین کسی که شب، خدا را یاد نمی‌کند و مُرده‌ای از بشر یا حیوان وجود دارد؟ شاید تصور مُردار بودن، سبب شود که بنده، خواب خود را به عبادت تبدیل کند؛ با وضو گرفتن قبل از خواب، خواندن دعاهای وارد شده، و خوابیدن همراه با نیتِ بیدار شدنِ برای قیام شب.
حضرت موسی(ع) از خداوند متعال پرسید:
پروردگارا! کدام‌یک از بندگانت نزد تو منفورترند؟
خداوند متعال فرمود:
«جِيفَةٌ بِاللَّيْلِ بَطَّالٌ بِالنَّهَار»⟦۱⟧
مُردار بودن در شب، و بیکار بودن در روز.
تنوع در نماز شب
شرع مقدس اسلام، عبادات را برای بندگان، انعطاف پذیر قرار داده تا بتوانند نسبت به توان و شوق باطنی خود، نماز شب را طولانی یا کوتاه انجام دهند. لذا می‌توان یازده رکعت نمازِ شب را به‌جا آورد یا اکتفا به دو رکعت شفع و وتر نمود. طبق برخی فتاوی، اقامۀ نماز شب قبل از نیمه‌شب نیز جایز است، و یا اگر از دست برود، قضای آن ممکن است. حتی نمازگزار می‌تواند آن را ایستاده یا نشسته اقامه کند، حتی می‌تواند قنوت را ترک کند. اگرچه ترکِ هرکدام از حالات نماز، اجر بسیار زیادی را از نمازگزار سلب می کند. همچنین می‌تواند برای چهل مؤمن استغفار کند و استغفار را هفتاد بار تکرار کند، و سیصد مرتبه ذکر «العفو» بگوید، و یا حتی از دعاهای طولانی استفاده کند.
تشویق به شب زنده‌داری
برخی از مردم بر این باورند که پنهان کردنِ کار خوب، همیشه مطلوب است؛ در حالی که قرآن، مؤمنان را کسانی توصیف می‌کند که اموال خود را، هم آشکارا و هم پنهانی انفاق می‌کنند! زیرا انفاقِ آشکار، در صورتی که خالی از ریا باشد _ همان‌گونه که اقتضای ایمان است _ دیگران را به انجام طاعات تشویق می‌کند.
از همین منظر، ذکر قیام شب _ که از خاص‌ترین عبادات است که در خفا و خلوت انجام می‌شود _ ممکن است با نیتی مورد رضای خداوند،
برتری داشته باشد؛ نیاتی مانند آسان جلوه دادنِ این عبادت برای دیگران، با ذِکرِ سبُک بودنِ آن؛ یا تشویق به انجامش با بیان مزایای آن در دنیا و آخرت.
امام باقر(ع) فرموده‌اند:
«لَا بَأْسَ أَنْ تُحَدِّثَ أَخَاكَ إِذَا رَجَوْتَ أَنْ تَنْفَعَهُ وَتَحُثَّهُ، وَإِذَا سَأَلَكَ هَلْ قُمْتَ اللَّيْلَةَ أَوْ صُمْتَ فَحَدِّثْهُ بِذَلِكَ إِنْ كُنْتَ فَعَلْتَهُ، فَقُلْ: قَدْ رَزَقَ اللَّهُ ذَلِكَ، وَلَا تَقُلْ: لَا؛ فَإِنَّ ذَلِكَ كَذِبٌ»⟦۱⟧
اشکالی ندارد که به برادرت بگویی؛ اگر امید داری که این سخن، به او منفعت برساند و او را تشویق کند. و اگر از تو پرسید که آیا شب‌زنده‌داری کرده‌ای یا روزه گرفتی، اگر این کار را کرده‌ای، به او بگو که خداوند این توفیق را ارزانی داشته است. و هرگز نگو که انجام نداده‌ای، زیرا این دروغ است.
این سخن امام(ع) می‌تواند به تمامی ابوابِ خیر تعمیم یابد.